Специјалниот настан „Така пишуваше Илинка“, посветен на Илинденка Петрушева (1944-2025), се одржа на 22 август во Сули ан, во рамките на 17. издание на Фестивалот на креативен документарен филм „МакеДокс“. За нејзината работа, влијанието врз македонската филмска култура и личните средби со неа разговараа Влатко Галевски, Саша Дукоски, Петар Волнаровски и Русе Арсов.
Посветата дојде во година во која „МакеДокс“ значаен дел од својата програма го насочува кон филмската критика, теоријата, значењето и меморијата на филмот. Токму во таква рамка разговорот за Петрушева добива поширока смисла: не како формално сеќавање на еден истакнат филмолог и критичар, туку како потсетување дека филмската култура не ја создаваат само режисерите, актерите и камерите. Неа ја создаваат и луѓето што ги гледаат филмовите внимателно, ги толкуваат, ги документираат и оставаат трага по која идните генерации можат повторно да ги прочитаат.
Филмот како „љубовна радост“
Влатко Галевски, филмски критичар и модератор на разговорот, е автор и на текстот во фестивалскиот каталог посветен на филмолошката работа на Петрушева. Во него ја опишува како авторка што му пристапувала на филмот како на сложен уметнички јазик, барајќи ја неговата внатрешна логика, значењата и аргументите што остануваат релевантни и по првото гледање. Официјалната страница на „МакеДокс“ за настанот „Така пишуваше Илинка“ ја поставува токму во тој контекст – како глас што умеел филмот да го чита и да го смести во пошироката културна и историска слика.
Галевски разговорот во Сули ан го отвори и со лична формулација за четири имиња што за него претставуваат различни односи кон филмот: Кирил Ценевски – филмот како уметност, Стефан Сидовски – Сидо – филмот како опсесија, Георги Василевски – филмот како теорија и Илинденка Петрушева – филмот како „љубовна радост“.
Зад таа кратка определба стои работа што се протега многу подалеку од филмската рецензија. Петрушева со децении истражуваше документи, пишуваше за историјата на кинематографијата, ги следеше нејзините институции, автори и појави и учествуваше во создавањето на простор во кој за филмот може да се размислува сериозно. Кинотеката на Македонија во својот запис за Илинденка Петрушева ја издвојува токму нејзината повеќедецениска работа во историографското истражување, филмската критика, филмскиот аматеризам и филмското образование.
Оттука и оценката на Галевски дека благодарение на Илинка историјата на македонскиот филм е „спасена од заборав“ не е само емотивна реченица. Во нејзината работа архивата не била магацин на минатото, туку простор во кој документите, записите и анализите добиваат врска и значење. Токму од таквата работа се создава културна меморија – нешто што не се забележува секогаш додека се создава, но станува незаменливо кога ќе поминат годините.
Од аматерскиот филм до „Кинопис“
Еден од важните делови на разговорот беше посветен на нејзината работа со непрофесионалниот и аматерскиот филм. Саша Дукоски потсети дека Петрушева имала силно влијание врз генерации киноаматери и филмофили. Тој со неа службено се запознал во 1998 година на Фестивалот на непрофесионален филм во Битола, а нејзиното учество во селекциските комисии било постојан дел од развојот на оваа сцена.
Тоа е важен сегмент од нејзиното наследство затоа што филмската култура не започнува дури кога ќе се појави професионална продукција. Таа се гради и во клубовите, фестивалите, разговорите, првите камери и обидите на луѓето што допрва учат како да гледаат и како да создаваат филм. Петрушева го препознавала тој простор како вреден за внимание и истражување, а не како маргина на „вистинската“ кинематографија.
За другата голема линија од нејзината работа – списанието „Кинопис“ – зборуваше Петар Волнаровски. „Кинопис“, специјализирано списание за историјата, теоријата и културата на филмот и другите уметности, започна да излегува во 1989 година, со Петрушева како главна и одговорна уредничка. Хронологијата на Кинотеката го бележи токму тоа издание како почеток на списание создадено за историја, теорија и истражувања од областа на филмот, фотографијата, уметничкото видео и сродните уметности.
Волнаровски, кој подоцна ја наследил уредничката работа, раскажа дека поради професионалноста и прецизноста со која им пристапувала на текстовите и рецензиите, соработниците ја нарекувале „учителката“. Поважно од прекарот е она што останало зад него: уреднички критериум што продолжил да функционира и по нејзиното заминување. Во културните институции тоа можеби е најтешкиот вид наследство – да се постави мерка што не зависи од присуството на човекот што ја создал.
Киното како место на средба
Русе Арсов се наврати на друг, помалку формален дел од приказната – другарството, духовитоста и работата на Петрушева во некогашниот Дом на млади „25 Мај“, денешниот МКЦ. Како прв уредник на филмската програма таму, таа помогнала „Синеастичките вечери“ да станат редовна активност. Иако програмата подоцна згаснала, Арсов посочи дека најтрајното што го понел од соработката со Илинка биле токму лекциите за другарството и човечкиот однос.
Така, разговорот во Сули ан состави неколку слики на иста личност: истражувач што ја чува историјата, критичар што бара аргумент, уредник што воспоставува критериуми, соработник што воспитува нови генерации и човек околу кого се создава заедница. Тоа објаснува зошто нејзината работа тешко може да се сведе на една професионална одредница.
На крајот од настанот, на Влатко Галевски му беше врачена Наградата на „МакеДокс“ за особен придонес во филмската уметност. Наградата првпат ѝ беше доделена на Илинденка Петрушева во 2024 година, а во 2025 година ја доби сликарот и автор на документарни филмови Киро Урдин. Вечерта заврши со проекција на краткометражниот „Кино Мортус“ во режија на Ивана Цветковска, во продукција на школата „Докуникулци“.
Седумнаесеттиот „МакеДокс“ продолжува во Скопје до 27 август, а целосната фестивалска програма е достапна на официјалната страница на фестивалот. Посветата на Илинденка Петрушева во таква програма потсетува на една едноставна работа: филмовите можат повторно да се прикажат, но културната меморија опстојува само ако некој внимателно ја запишува, толкува и пренесува натаму.
