Иднината никогаш не доаѓа празна. Таа го носи она што сме го посеале во сегашноста: нашите навики, нашите стравови, нашата неодговорност, но и нашата тивка надеж дека човекот сепак може да биде подобар од времето во кое живее. Затоа кинеската пословица дека „сите цветови на иднината се во семето на сегашноста“ не е утешна мисла, туку строга опомена. Утрешниот ден не е магија. Тој е последица.

Во народната мудрост иднината ретко се гледа како далечна апстракција. Таа е блиску, речиси пред прагот. Македонската изрека вели: „Утрешот ќе доје пред да си отиде ова сега“. Во таа едноставна реченица има повеќе трезвеност отколку во многу големи програми за напредок. Човекот сака да ја одложи одговорноста, да верува дека уште има време, дека сегашниот миг може да се потроши без последици. Но утрешниот ден не чека свечена покана. Тој влегува додека ние уште се договараме што ќе правиме со денешниот.

Стравот од утре и стравот на утрешниот ден

Некогаш луѓето имале страв од утре, а денес утрешниот ден треба да стравува од луѓето. Оваа македонска изрека има горчлива современост. Стариот човек се плашел од глад, болест, војна, суша, непозната судбина. Денешниот човек, со сите свои технологии, пазари, екрани и планови, стана опасност за самата иднина. Тој не се плаши доволно од последиците на својата леснотија.

Јапонската пословица предупредува дека „лесните почетоци подготвуваат тешка утрешнина“. Тоа важи за личниот живот, за семејството, за државата, за културата, за образованието. Кога денес се избира полесниот пат, утре не доаѓа како награда, туку како сметка. Лесно е да се молчи пред неправда, да се поедностави вистината, да се воспитува без трпение, да се живее без мера. Тешко е потоа да се поправи човек што пораснал без внатрешен компас.

Да се гледа зад планината

Руската пословица вели дека далекувиден човек не е оној што гледа планина, туку оној што гледа зад неа. Во тоа е суштината на иднината: таа не им припаѓа на оние што само го забележуваат видливото, туку на оние што ја разбираат насоката. Планината е денешната пречка, денешната грижа, денешната врева. Зад неа се последиците, можностите, новите опасности, но и новите почетоци.

Затоа иднината не е прашање само на оптимизам. Кинеската мудрост со право советува: надевај се на најдобро, биди подготвен за најлошо. Надежта без подготовка лесно станува наивност, а подготовката без надеж станува студена пресметка. Човекот што сака иднина мора да ги носи и двете: светлина во погледот и трезвеност во чекорот.

Иднината како дело, не како чекање

Италијанската пословица е јасна: „Ако не мислиш за иднината, не можеш ни да ја имаш“. Иднината не е нешто што се добива со самото минување на времето. Времето ќе помине и без нас. Прашањето е што ќе остане од нашето присуство во него.

Арапската изрека вели дека постои иднина што се создава и иднина што ја создаваме. Во таа разлика се крие човечката слобода. Една иднина ни ја носат околностите: историјата, политиката, технологијата, природата, туѓите одлуки. Другата ја создаваме со мали, но пресудни избори: како зборуваме, што учиме, што им оставаме на децата, што одбиваме да прифатиме како нормално.

Токму затоа пословиците не се само украси на народниот говор. Тие се дел од живото усно наследство преку кое заедниците пренесуваат знаење, вредности и паметење од поколение на поколение, како што УНЕСКО ја опишува улогата на усните традиции и изрази. Во нив има скратена историја на човечкото искуство: предупредување, утеха, дисциплина и мера.

Децата како најточна прогноза

Можеби најнежната, но и најстрогата мисла е кинеската: „Иднината на децата е дело на нивните мајки“. Денес би рекле – и на мајките, и на татковците, и на училиштата, и на општеството што ги воспитува децата дури и кога мисли дека само ги забавува. Иднината не се чита прво во стратегиите, туку во детските очи. Таму се гледа дали едно време произведува љубопитност или страв, достоинство или празни амбиции, слобода или послушност без мисла.

Затоа разговорот за иднината е секогаш и разговор за човекот. Во паноптикумскиот контекст, тој природно се допира до темите на психологијата на секојдневието и до прашањето како современиот човек живее меѓу смислата, стравот и системот, тема што Паноптикум ја отвора и во текстот „Човекот со чест не се продава ни кога молчи“. Иднината не е само технолошка, економска или политичка категорија. Таа е морална состојба.

Матното огледало

Австриската пословица ја нарекува иднината матно огледало во кое човек гледа само контури на познато загрижено лице. Можеби токму затоа толку често ја замислуваме иднината со страв: во неа не го гледаме непознатото, туку себеси – само зголемени, продолжени, разобличени од времето.

Француската мисла дека „што и да работиш, мисли на крајот“ не повикува на песимизам, туку на зрелост. Крајот не е закана, туку мерка. Оној што мисли на крајот не мора да живее исплашено; напротив, може да живее почисто. Знае дека секој збор има ехо, секоја одлука има трага, секоја сегашност има свое утре.

Иднината навистина им припаѓа на оние што веруваат во убавината на нејзините соништа, но само ако тие соништа не останат удобно засолниште од стварноста. Убавата иднина не се сонува за да се избега од денешниот ден, туку за денешниот ден да стане подостоен за живот. Таа почнува таму каде што човекот престанува да прашува што ќе му донесе утрешниот ден и почнува да прашува што тој ќе му остави нему.

Иднина

Македонски народни пословици и изреки

Некогаш луѓето имале страв од утре, а денес утрешот треба да стравува од луѓето.
Утрешот ќе доје пред да си отидеова сега.

Пословици и изреки од народи во светот

Лесните почетоци подготвуваат тешка утрешнина. (Јапонска)
Сите цветови на иднината се во семето на сегашноста. (Кинеска)
Со златни букви е запишано: надевај се на најдобро, биди подготвен за најлошо. (Кинеска)
Далекувиден човек не е оној што гледа планина, туку оној што гледа зад неа. (Руска)
Ако не мислиш за иднината, не можеш ни да ја имаш. (Италијанска)
Иднината е матно огледало. Секој што ќе се погледне во него не гледа ништо друго освен контури на познато загрижено лице. (Австриска)
Иднината е само сенка која ги сокрива радостите на сегашнината и ги истакнува тешките моменти на минатото. (Француска)
Иднината им припаѓа на оние што веруваат во убавината на нејзините соништа. (Француска)
Постои иднина што се создава и иднина што ја создаваме. (Арапска)
Минатото е лектира за тираните, а иднината Библија на ослободените. (Израелска)
Што и да работиш, мисли на крајот. (Француска)
Мажот мисли на иднината дури откако ќе се ожени, а жената пред да се омажи. (Балкански народи)
Иднината на децата е дело на нивните мајки. (Кинеска)