Понекогаш модерниот човек со сета своја технологија и со сите свои диети личи на суштество што заборавило една проста вистина – дека храната не почнува во маркет, туку во односот меѓу човекот, земјата и телото. Токму тука приказната за Абориџините, односно за Првите народи на Австралија, станува повеќе од етнографска белешка. Таа станува огледало за нашето време. Не зборуваме за некаква егзотична, далечна култура што само љубопитно ја набљудуваме од страна. Зборуваме за цивилизациско искуство што денес повторно станува важно, токму затоа што модерниот свет сѐ почесто се разболува од сопствената исхрана.
Народи што не почнуваат од вчера
Абориџините не се „стари жители“ на Австралија само во поетска смисла. Археолошките траги покажуваат дека Првите народи на континентот живеат таму најмалку 60.000 до 65.000 години, што ги прави една од најстарите континуирани култури во светот. Старите проценки од 30.000 или 45.000 години денес веќе се надминати со понови наоди. И самиот збор „aboriginal“ историски доаѓа од латинското ab origine – „од почеток“, „од изворот“, но зад тој збор стојат стотици различни народи, заедници, јазици и идентитети, а не една единствена маса што може лесно да се стави под исто име.
Токму тука мора да се биде точен. Не станува збор за едно племе, туку за многу различни заедници. Денес, според австралиската статистика, во 2021 година биле пријавени повеќе од 150 абориџински и островјански јазици, а 76.978 луѓе изјавиле дека дома зборуваат некој од тие јазици. Некои луѓе се именуваат со регионални називи како Koori, Murri или Nunga, но „Курии“ не е заедничко име за сите Абориџини – тој назив е поврзан со одредени региони, најчесто југоисточна Австралија.
Храна што доаѓа од земјата, а не од индустријата
Традиционалниот начин на исхрана на многу абориџински заедници не бил мода, ниту wellness-филозофија од Instagram. Тој бил нужност, но и знаење пренесувано со генерации. Во крајбрежните предели се собирале школки, ракови и риба. Во внатрешноста се ловеле животни, птици и рептили. Се собирале семиња, плодови, корења и диви растенија, а од некои семиња се добивало и брашно. Храната најчесто се приготвувала едноставно – на оган, без индустриска преработка, без вишок шеќер, без вишок сол, без рафинирани јаглехидрати што денес ни се продаваат како нормалност. Она што ние денес го викаме „чиста исхрана“, за нив било само живот усогласен со земјата. Заедно со храната одела и физичката активност – одење, лов, собирање, движење, ритам на телото што не е отсечен од природата.
Кога западната исхрана влегува, болеста не доаѓа случајно
Една од најтешките вистини што постојано се повторува кај староседелските народи низ светот е оваа: кога традиционалниот начин на живот насилно или постепено се заменува со западен модел на исхрана, растат дебелината, дијабетесот и срцево-метаболните болести. Кај Првите народи на Австралија тоа не е мит, туку здравствена реалност документирана со години. Австралискиот институт за здравје и благосостојба наведува дека 7,9% од Абориџините и жителите на Torres Strait живееле со дијабетес во 2018-2019, а кај возрасните стапката за тип 2 дијабетес била 10,7%. Значи, проблемот е сериозен – но не е коректно денес без извор да се повторува старото тврдење дека „секој трет Абориџин над 35 години има дијабетес“, затоа што современите официјални бројки се понијансирани и зависат од возраст, регион и методологија.
Кога телото се враќа на старото знаење
Токму затоа е толку впечатлив еден често цитиран научен експеримент од 1984 година. Во него, група дијабетични и прекумерно тешки Австралиски Абориџини привремено се вратиле на традиционален начин на живот. Не станувало само за „диета“, туку за целосен повраток кон движење, лов и природна храна. Резултатот бил јасен – се подобриле вредностите на шеќерот и мастите во крвта, а телесната тежина се намалила. Значи, храната овде не се појавува како магија, туку како дел од поширока животна рамнотежа. Рибата, месото од дивеч и природната храна не дејствувале сами од себе, туку во комбинација со начин на живеење што телото го препознава како свој.
И тука е најважната лекција. Не е суштината во тоа денес романтично да глумиме „враќање кон праисторија“. Суштината е во тоа да разбереме колку телото плаќа кога целосно ќе се оттурне од својата биолошка мерка. Абориџинското искуство нѐ потсетува дека храната не е само калорија. Таа е култура, движење, припадност, ритам, дисциплина и често – прва терапија пред лекот. Кога еден народ со милениумско искуство ни покажува дека телото се подобрува кога се оттурнува од индустриската храна и се враќа кон поедноставен, поприроден модел, тогаш тоа не е фолклор. Тоа е предупредување и за нас.
Извинувањето не ја брише историјата
Денес многу припадници на Првите народи живеат во градови, во рурални средини или во заедници што сѐ уште се борат да го сочуваат јазикот, културата и правото на сопствено именување. Австралија во 2008 година, на 13 февруари, упати официјално извинување до домородните народи, особено до таканаречените „Stolen Generations“. Тоа беше важен историски чин, но не и крај на неправдите. Културното враќање на имиња, земји и свети места е дел од подолг процес во кој идентитетот не се враќа со еден говор, туку со континуирано признавање и поправка.
Затоа насловот дека храната е лек за Абориџините не треба да се чита плитко, како сензационалистичка фраза. Попрецизно е да се каже вака: кај многу староседелски заедници традиционалната храна, заедно со традиционалниот начин на живот, покажала моќно заштитно и понекогаш обновувачко дејство врз здравјето. А можеби токму тоа најмногу нѐ вознемирува – што во време кога сѐ е достапно, ние сѐ почесто јадеме против себе. И дека понекогаш најсовремената лекција доаѓа од најстарото човечко знаење.
