Во своето последно обраќање пред Генералното собрание како генерален секретар на Обединетите нации, Антонио Гутереш испрати предупредување што ги поврза војните, страдањето на цивилите, нееднаквоста, климатската криза и вештачката интелигенција со едно заедничко прашање – кој ја поседува моќта и кој ја контролира. Особено силно се заложи за политичко решение меѓу Израелците и Палестинците и предупреди дека одлуките за живот и смрт не смеат да им се препуштаат на машините.
Во своето последно отворање на генералната дебата пред истекот на мандатот на 31. декември, Гутереш оцени дека меѓународната заедница се соочува со продлабочени поделби, војни, економска нееднаквост, климатски потреси и технолошки промени што се развиваат побрзо од механизмите за нивна контрола.
Свет во кој моќта расте побрзо од правилата
Централната линија во говорот на Гутереш беше прашањето за моќта. Воената моќ, економската моќ, контролата врз технологијата и информациите и влијанието врз глобалните институции сè повеќе се концентрираат, додека меѓународните правила и институциите тешко го следат тој процес.
За генералниот секретар војната и мирот, економската нееднаквост, климатските промени и вештачката интелигенција не се четири целосно одделни проблеми. Тие се поврзани со начинот на кој современиот свет ја создава, распределува и ограничува моќта.
Токму затоа тој повторно повика на посилна меѓународна соработка и реформирање на глобалните институции, вклучително и на Обединетите нации.
Газа: цивилите не смеат да ја плаќаат цената
Еден од најсилните делови од обраќањето се однесуваше на Блискиот Исток и страдањето на цивилите. Гутереш побара запирање на воените конфликти и создавање услови хуманитарната помош да стигнува до населението. Истовремено повторно ја нагласи позицијата на ОН дека долгорочно политичко решение на израелско-палестинскиот конфликт треба да се бара преку две држави – Израел и Палестина – што ќе живеат една покрај друга во мир и безбедност. Тоа не е нова позиција на генералниот секретар, но нејзиното повторување во последното негово обраќање пред Генералното собрание добива дополнителна политичка тежина.
По години во кои војната, нападите, заложниците, разурнувањето и хуманитарната криза создаваат огромни последици за населението, Гутереш повторно ја врати суштинската дилема на теренот на политиката: воената сила сама по себе не може да создаде трајно политичко решение.
Две држави или продолжување на конфликтот
Решението со две држави долго време е дел од дипломатската рамка поддржувана од Обединетите нации и од значаен дел од меѓународната заедница. Меѓутоа, неговото остварување останува обременето со длабоки несогласувања околу границите, безбедноста, статусот на Ерусалим, израелските населби, палестинската државност и други нерешени прашања.
Гутереш во своето обраќање повторно предупреди дека развојот на состојбите на теренот може дополнително да ја поткопува можноста за идно политичко решение. Затоа неговата порака не беше сведена само на барање за прекин на насилството. Таа беше и повик по завршувањето на борбите повторно да се отвори политичкиот простор.
Без него, секое примирје ризикува да остане само пауза меѓу две нови ескалации.
Војната не е само Газа
Последното обраќање на Гутереш беше поширока слика на светот во кој вооружените конфликти повторно стануваат една од главните закани за меѓународниот поредок. Украина, Судан, Мјанмар и Блискиот Исток беа дел од глобалната слика во која милиони луѓе живеат под директни или индиректни последици од вооружено насилство. Неговата основна порака е стара колку и самите Обединети нации: силата не треба да го замени меѓународното право, а дипломатијата не треба да започнува дури откако сите други средства ќе пропаднат.
Но токму тука се покажува и слабоста на системот.
ООН можат да предупредуваат, посредуваат, испраќаат хуманитарна помош и создаваат меѓународни правни рамки, но нивното дејствување често зависи од согласноста на државите, особено на најмоќните членки на Советот за безбедност.
Новата закана: машината што сама избира цел
Ако војните се старата опасност, вештачката интелигенција внесува ново и многу поинакво прашање. Гутереш предупреди дека човештвото брзо создава системи чија моќ расте побрзо од механизмите за нивна контрола. Особена загриженост предизвикува примената на вештачката интелигенција во оружените системи.
Неговата порака беше јасна: машина не смее самостојно да одлучува кој ќе живее, а кој ќе умре.
Гутереш побара глобални правила за вештачката интелигенција, независен надзор, поголема транспарентност и соработка меѓу државите и компаниите во управувањето со новите ризици. Reuters наведува дека тој повикал на меѓународна рамка за управување со ризиците од AI и на заеднички безбедносни стандарди.
Од оружје со алгоритам до целосно автономна војна
Прашањето за автономното оружје одамна повеќе не е научна фантастика. Современите воени системи веќе користат алгоритми за препознавање цели, анализа на огромни количини податоци, навигација и донесување различни оперативни препораки. Клучната граница е прашањето до каде смее да оди автоматизацијата.
Дали системот може да препознае потенцијална цел? Дали може да предложи напад? Или ќе му биде дозволено самостојно да одлучи дека некое човечко суштество треба да биде нападнато?
Токму последното е црвената линија на која предупредува Гутереш. Во суштина, тоа е прашање на човечка одговорност: ако машината ја носи конечната одлука, кој е морално, политички и правно одговорен за нејзините последици?
AI не е само технолошко, туку и политичко прашање
Гутереш не ја претставува вештачката интелигенција како технологија што по дефиниција треба да биде запрена. Напротив, потенцијалот на AI за науката, медицината, образованието, економијата и јавните услуги е огромен. Но истата технологија може дополнително да ја концентрира глобалната моќ во мал број држави и корпорации што располагаат со најмоќните модели, најголемата компјутерска инфраструктура и огромните бази на податоци.
Оттаму произлегува уште едно прашање: дали иднината на човештвото ќе ја обликуваат демократски договорени правила или технолошката предност на оние што први ќе стигнат до најмоќните системи?
За Гутереш, меѓународната регулација треба да се развива паралелно со технологијата, а не години по неа.
Климатската криза – уште една нееднаква сметка
Во истата анализа на глобалната моќ Гутереш ги вклучи и климатските промени. Сиромашните и ранливите држави често трпат тешки последици од климатските екстреми иако нивниот историски удел во глобалните емисии е многу помал од уделот на големите индустриски економии. Затоа тој повторно го отвори прашањето за одговорноста на најголемите загадувачи и за потребата од поголема финансиска помош за земјите што се соочуваат со климатски штети.
Климата, во таа смисла, не е само еколошко прашање. Таа е и прашање на економија, развој, миграции, храна, вода, енергетика и глобална правда.
Последниот говор на човекот што една деценија беше лице на ОН
Гутереш ја презеде функцијата генерален секретар во јануари 2017. година. Неговиот мандат опфати период на големи глобални потреси – пандемија, војни, растечки геополитички судири, климатски екстреми и експлозивен развој на вештачката интелигенција. Истовремено, самите Обединети нации се соочија со сè погласни прашања за сопствената способност да влијаат врз светските кризи, особено кога интересите на големите сили директно се судираат.
Reuters оценува дека финансиските тешкотии и геополитичките поделби дополнително го отежнуваат функционирањето на организацијата во момент кога од неа се очекува да одговори на сè поголем број глобални предизвици.
Не е проблем само моќта – туку моќта без контрола
Ако последното обраќање на Гутереш треба да се сведе на една заедничка мисла, таа веројатно би била дека човештвото никогаш немало толку големи можности – но ниту толку многу начини тие да бидат употребени погрешно.
Нуклеарното оружје, автономните системи, вештачката интелигенција, огромната економска концентрација и способноста за влијание врз милијарди луѓе ја прават моќта на XXI век различна од сè што човештвото претходно познавало.
Но проблемот не е постоењето на моќта само по себе. Проблемот започнува кога нема правила, одговорност и човечка контрола. Во Газа тоа значи цивилите да не бидат сведени на бројки во воените биланси. Во меѓународните односи значи правото да не биде заменето со правото на посилниот.
А во ерата на вештачката интелигенција значи да се зачува последната и најважна граница: одлуката за човечки живот да остане човечка одлука.
