Има инструменти што ја исполнуваат просторијата со музика, а има и такви што ја собираат просторијата околу една приказна. Гуслата припаѓа на вторите. Нејзиниот звук е тесен, рапав, понекогаш речиси суров за уво навикнато на оркестарска полнота. Но токму во таа привидна сиромашност се крие нејзината моќ: таа не се натпреварува со човечкиот глас, туку му отвора пат.
На различни места низ Балканот инструментот има различни имиња, облици и техники на свирење. Албанската лахута, едножичните гусли од динарските области и македонското гусле или кемене припаѓаат на блиски традиции, но не треба механички да се прогласуваат за еден ист инструмент. Зад секој назив стои локално искуство, репертоар и начин на градење на звукот. Заедничка им е една подлабока функција: со векови биле придружници на раскажувачот кој пред луѓето ја претворал меморијата во песна.
Кога музиката служи на зборот
Современиот слушател лесно може да се збуни пред гуслата. Од музички инструмент очекуваме мелодија што може да се пее сама за себе, промени на хармонијата, виртуозност или барем јасна композиција. Кај гусларската традиција односот е поинаков. Инструментот создава звучна подлога врз која се движи текстот, а центарот на изведбата останува човекот што раскажува.
Затоа гусларот историски не бил само свирач. Тој морал да ја носи приказната, да го владее ритамот на стихот, да знае каде да забави, каде да го крене гласот и како од познат мотив да создаде изведба што ќе ја задржи собраната заедница. Во традицијата на едножичните гусли, токму односот меѓу изведувачот и слушателите е суштински дел од настапот. УНЕСКО го опишува пеењето со гусли како вековна форма на историска меморија и културен идентитет, во која драматизацијата, говорот на телото и личноста на гусларот се дел од самото дело. Оваа традиција, номинирана од Србија, беше впишана на Репрезентативната листа на нематеријалното културно наследство на човештвото во 2018 година.
Тука се гледа и една од најинтересните особености на гуслата. Таа може да произведе малку тонови, а да отвори огромен простор за раскажување. Музичката скромност не е недостаток. Повторувањето, бордунскиот звук и ограниченото мелодиско движење му оставаат простор на стихот. Инструментот ја одржува напнатоста, додека зборот ги носи јунаците, битките, љубовите, загубите, семејните спомени и сликата што една заедница ја создала за сопственото минато.
Лахутата – инструмент, песна и семејно наследство
Во северна и северозападна Албанија оваа традиција живее преку лахутата. Таа е едножичен гудачки инструмент со дрвен резонатор покриен со кожа и издлабен врат. Порано жицата најчесто се изработувала од коњско влакно, а денес се употребуваат и современи материјали. Свирачот вообичаено истовремено пее и свири, а приказните можат да се однесуваат на легендарни јунаци, историски настани, семејно паметење или лични искуства.
Токму таа целина – изработка на инструментот, свирење и пеење – во 2025. година беше впишана од УНЕСКО на Листата на нематеријално културно наследство на кое му е потребна итна заштита. Тоа признание има и предупредувачка страна. Живо наследство може да биде старо со векови, а сепак да исчезне во една или две генерации ако престане непосредното пренесување од мајстор на ученик, од постар пејач на помлад, од семејно собирање кон следното.
Лахутата затоа е интересна и надвор од тесната музиколошка рамка. Таа покажува колку долго една култура можела да живее без архив во денешната смисла на зборот. Архивата била во луѓето. Песната се паметела преку слушање, повторување и изведување. Секој нов пејач добивал наследен материјал, но и простор да му даде сопствен глас. Меморијата не стоела заклучена во витрина – таа се обновувала секогаш кога некој ќе го земел инструментот.
Македонското гусле има поинаков глас
За Македонија е особено важно да не се презема автоматски претставата за гуслата од соседните традиции. „Македонската енциклопедија“ го бележи инструментот како гусле, со називите гусла, кемене и ќеменџе и го опишува како народен жичен гудачки инструмент кој најчесто има три жици. Мелодијата се изведува на првата, средната има бордунска функција, а третата се употребува поретко. Свирачот го држи инструментот вертикално, потпрен на скутот, а тоновите се добиваат со допирање на жицата со ноктите. Тоа е значајна разлика во однос на едножичната претстава за гуслата што денес е најпозната во пошироката јавност.
И македонската гусларска песна има свој препознатлив карактер. Енциклопедискиот запис ја издвојува од црногорските и српските гусларски форми според обликот на инструментот, бројот на жиците и особеностите на звукот. Нејзиното пеење е силно наративно и рецитативно – музиката го следи текот на зборот, а не обратно.
Во XIX век гусларството било особено присутно во Прилеп. Меѓу запаметените имиња е Апостол Грозданов Секуловски од Облаково, роден во 1876. година, кој како слепо момче влегол во гусларска дружина и подоцна развил извонредно богат репертоар. Народните сведоштва му припишуваат десетици песни само за Марко Крале. Во источниот дел на Македонија, пак, во XX век е забележан Николаќко Илчов Арсов од Ветрен, чии гусларски песни биле снимани од соработници на Институтот за фолклор во Скопје. Зад сувите биографски белешки се наѕира свет во кој музичарот бил и подвижна библиотека.
Чија е гуслата?
Балканот има стара навика заедничките културни форми да ги претвора во прашање на сопственост. Гуслата лесно може да заврши во таква расправа, особено затоа што слични инструменти и епски практики се среќаваат кај повеќе народи. Но историјата на музичките инструменти ретко ги почитува денешните граници.
И самото потекло на гуслата не е затворено научно прашање. Во трудот „Gusla: the origin and beyond“, објавен во „Жива антика“, Ратко Дуев ја разгледува распространетата теза за врската со источните гудачки инструменти и арапскиот рабаб, но предлага и поинакво читање на старите словенски сведоштва. Самата расправа покажува колку е сложено да се нацрта една права линија од некаков „прв“ инструмент до денешните балкански форми.
Можеби затоа попродуктивното прашање не е чија е гуслата, туку што направиле различните заедници со неа. Албанската лахута, српската едножична гусла и македонското гусле не мора да се сведат на една национално неутрална форма за да се препознае нивната сродност. Токму разликите кажуваат како еден стар принцип – гудачки инструмент што го придружува човечкиот глас – се приспособувал на различни јазици, поетики и историски искуства.
Една жица против заборавот
Во време кога речиси секој звук може да се сними, зачува и повтори бесконечно, тешко е да се почувствува колку значел човекот што знаел стотици стихови и умеел да ги оживее пред други луѓе. Тој не носел сервер, библиотека или архива. Носел инструмент, сопствено паметење и глас.
Токму тука гуслата и лахутата престануваат да бидат етнографска љубопитност. Тие нè потсетуваат дека културата долго време се пренесувала од човек на човек, со сите промени, грешки, импровизации и нови значења што таквото пренесување ги носи. Песната преживувала затоа што некој сакал повторно да ја раскаже.
Денес гуслата може да стои во музеј и да биде совршено зачувана, а традицијата сепак да исчезне. Дрвото е полесно да се заштити од вештината. Вистинскиот живот на инструментот почнува дури кога ќе се затегне жицата, ќе помине гудалото и некој ќе проговори низ песна. Тогаш минатото повторно добива глас – не како нешто завршено, туку како приказна што сè уште има кому да биде раскажана.
