САД, Данска и Гренланд постигнаа политички договор за зајакнување на безбедноста на стратешки важниот арктички остров. Вашингтон го претставува како долгорочно зацврстување на американската безбедносна позиција, додека Данска и Гренланд нагласуваат дека суверенитетот и правото на самоопределување остануваат непроменети.
Гренланд повторно се најде во центарот на светската геополитика откако САД, Данска и гренландските власти постигнаа договор за проширување на безбедносната и воената соработка на Арктикот. Американскиот претседател Доналд Трамп го претстави договорот како големо достигнување за Вашингтон и изјави дека САД ќе имаат долгорочна можност да преземаат мерки неопходни за одбраната на Гренланд и американската национална безбедност. Американската страна најавува и значително воено присуство на островот.
Но, политичкиот договор сè уште не е формално потпишан.
Според официјалното соопштение на данската влада од 18. септември годинава, Гренланд, Данска и САД очекуваат договорот да го потпишат следната недела, за време на Генералното собрание на Обединетите нации. По потпишувањето ќе треба да бидат завршени неопходните парламентарни процедури пред договорот да стапи во сила.
Данска и Гренланд: Суверенитетот не се отстапува
Клучната разлика во толкувањето на договорот е меѓу американската формулација за „постојана контрола“ врз безбедноста и ставот на Данска и Гренланд дека договорот не го менува суверенитетот над островот. Данската премиерка Мете Фредериксен соопшти дека договорот треба да ја зајакне заедничката безбедност на Арктикот и Северниот Атлантик, но истовремено да ги признае суверенитетот и територијалниот интегритет на Кралството Данска и правото на гренландскиот народ на самоопределување. И гренландскиот премиер Јенс-Фредерик Нилсен нагласи дека договорот ги признава интересите на Гренланд и неговата положба во меѓународната соработка.
Ројтерс објави дека значаен дел од деталите сè уште не се достапни за јавноста, вклучително и точниот обем на идното американско воено присуство и дали Вашингтон ќе добие некакви дополнителни формални надлежности поврзани со безбедноста, инвестициите или другите чувствителни области.
САД веќе имаат широки воени права на Гренланд
Новиот договор не почнува од празен лист. Американското воено присуство на Гренланд има историја подолга од седум децении. Договорот за одбрана од 1951 година веќе им овозможува на САД значителен пристап и воено присуство на островот. Вашингтон денес ја користи и вселенската база Питуфик, поранешната воздушна база Туле, која има особено значење за раното предупредување од ракетни напади, вселенскиот надзор и северноамериканската одбрана.
Затоа едно од главните прашања е колкав дел од новиот договор навистина воведува нови американски права, а колкав дел дополнително ги дефинира или проширува постојните механизми. Точен одговор ќе може да се даде по објавувањето на конечниот текст на договорот.
Арктикот станува сè поважен за НАТО
НАТО го поздрави постигнатиот договор. Портпарол на Алијансата изјави дека Арктикот и Северниот Атлантик се суштински за колективната безбедност и дека договорот треба да придонесе кон безбедноста, стабилноста и соработката во регионот.
Причините за зголеменото значење на Гренланд се повеќеслојни. Неговата географска положба меѓу Северна Америка, Европа и Арктикот го прави исклучително значаен за воздушниот и ракетниот надзор, поморските маршрути и военото планирање. Во пошироката арктичка област Русија располага со значителна воена инфраструктура, додека расте и економскиот и стратегискиот интерес на Кина.
Паралелно со тоа, климатските промени и повлекувањето на арктичкиот мраз постепено го зголемуваат значењето на северните поморски правци.
Гренланд располага и со значајни минерални ресурси, што додава уште една економска и стратегиска димензија на интересот за островот.
Ограничување на руското и кинеското влијание
Според досега објавените информации за договорот, една од неговите цели е ограничување на можноста држави што не се членки на НАТО да воспостават воено присуство или да влезат во одредени чувствителни инвестиции на Гренланд. Трамп изјави дека американските противници нема да можат да воспоставуваат воени бази или да реализираат чувствителни инвестиции без одобрение.
Меѓутоа, Данска и Гренланд потенцираат дека новата рамка мора да функционира во согласност со нивниот суверенитет и политички надлежности. Деталната правна поделба на овластувањата допрва треба да стане јавна.
Од закани за преземање до безбедносен компромис
Договорот доаѓа по период на значителни тензии меѓу Вашингтон, Копенхаген и Нук. Трамп претходно повеќепати изразуваше желба САД да воспостават контрола врз Гренланд, што предизвика остри реакции од Данска и од гренландските власти. Сегашниот договор ја менува рамката на спорот. Наместо прашањето за промена на суверенитетот, фокусот се префрла кон практичната организација на американското воено присуство, безбедноста на Арктикот и ограничувањето на присуството на стратегиски конкуренти на Западот.
Што добива Вашингтон, а што задржуваат Данска и Гренланд?
За САД договорот значи можност за долгорочно зацврстување на стратегиската позиција во еден од најважните простори за одбраната на Северна Америка. За Данска и Гренланд, официјално поставената граница останува суверенитетот.
Токму тука се наоѓа и суштината на компромисот: пошироко американско безбедносно и воено присуство без формален трансфер на територијата на САД.
Според Ројтерс, Данска и Гренланд експлицитно нагласуваат дека договорот не треба да го наруши суверенитетот на островот.
Гренланд – една од клучните точки на новата арктичка геополитика
Конечната политичка и правна тежина на договорот ќе биде појасна кога ќе биде потпишан и кога неговите детални одредби ќе станат јавни.
Пошироката слика е веќе јасна. Гренланд повеќе не е само огромен арктички остров со мала популација и големи природни ресурси. Неговата местоположба го става во средиштето на безбедносните интереси на САД и НАТО, односите со Русија и Кина и идната економска конкуренција на Арктикот.
Договорот меѓу САД, Данска и Гренланд затоа има значење што го надминува самиот остров.
Тој е дел од поширокото преструктуирање на безбедноста на далечниот Север – регион кој во наредните години ќе има сè поголемо воено, економско и геополитичко значење.
