Грција се подготвува за сериозно заострување на правилата за електричните тротинети, по серија тешки несреќи што ја отворија старата, но сè поитна дилема: каде завршува урбаната слобода, а каде почнува одговорноста на државата, родителите, компаниите и самите возачи?
Според грчките медиуми, владата разгледува забрана за користење електрични тротинети на јавни патишта за лица под 18 години, задолжително осигурување за возрасните корисници, повисоки казни за прекршителите и построга контрола врз компаниите што продаваат или изнајмуваат тротинети кои не ги исполнуваат техничките стандарди. Заменик-министерот за транспорт Константинос Киранакис треба наскоро да го претстави законскиот пакет, а министерот за заштита на граѓаните Михалис Хрисохоидис веќе порача дека првиот приоритет е безбедноста на малолетниците.
Поводот не е само административна грижа, туку трагедија. Смртта на 13-годишно момче во Макрисија, во областа Илија, повторно ја отвори дебатата дали децата воопшто треба да управуваат со електрични тротинети во сообраќај. Момчето загинало откако, според извештаите, се обидело да избегне паркирано возило и се судрило со земјоделски камион. Грчки експерти предупредуваат дека тротинетот не е играчка, туку превозно средство што бара сообраќајна зрелост, основни правила и заштитна опрема.
Мал уред, голем ризик
Електричниот тротинет влезе во градовите како симбол на лесна, евтина и „зелена“ мобилност. Тој ветуваше брзо движење на кратки растојанија, помалку автомобили, помалку гужви, помалку загадување. Но градовите ретко се подготвени за нови навики толку брзо колку што пазарот ги продава.
Во Грција, како и во многу европски земји, проблемот не е само во тоа што има тротинети. Проблемот е што тие често се движат меѓу пешаци, автомобили и автобуси без јасна дисциплина, без заштита и без реална контрола. Особено чувствителна е употребата од малолетници, кои често немаат доволно сообраќајно искуство, не носат кацига, возат ноќе, возат по коловоз и не ја разбираат брзината како опасност.
Грчката влада веќе има регулативна рамка на хартија. Правилата воведени во 2021 година предвидуваат забрана за возачи под 15 години, ограничување на брзината до 25 километри на час, кациги и рефлектирачки елеци ноќе, како и забрана за продажба на тротинети што ја надминуваат таа брзина. Но токму тука е суштината: проблемот не е само во недостиг на правила, туку во нивното спроведување.
Од урбана удобност до јавна опасност
Еден од најалармантните податоци е дека на пазарот се појавуваат електрични тротинети што можат да достигнат многу поголеми брзини од законски дозволените. Грчкото здружение на транспортни инженери предупредува дека се продаваат модели способни да се движат со 70 до 100 километри на час, иако законскиот лимит на јавни патишта е 25 километри на час. Тоа повеќе не е лесно средство за „последниот километар“, туку мал, нестабилен и слабо заштитен моторизиран ризик.
Затоа новите мерки не се сведуваат само на возраста. Законскиот пакет треба да вклучи задолжително осигурување од одговорност за возрасните возачи, повисоки административни казни за прекршителите, казни за компании што продаваат несоодветни тротинети, како и засилени проверки на модели со нелегални модификации или без потребна безбедносна сертификација.
Ова прашање ја отвора и другата страна на микромобилноста: кој одговара кога тротинет ќе удри пешак? Кој плаќа кога малолетник ќе предизвика несреќа? Како се санкционира компанија што пушта во промет уреди над дозволените технички граници? И колку долго градот може да се однесува како да станува збор за безопасна урбана мода?
Децата не се мали возрасни
Најчестата грешка во јавната дебата е што децата се третираат како минијатурни возрасни луѓе со помалку години, но со иста способност за проценка. Во сообраќајот тоа не е точно. Детето може да управува со уред, но тоа не значи дека ја разбира ситуацијата. Може да одржува рамнотежа, но не значи дека знае да предвиди ризик. Може да вози брзо, но не значи дека знае кога брзината станува закана.
Електричниот тротинет е измамнички едноставен. Нема голема каросерија, нема моторен звук како мотоцикл, нема визуелна сериозност на автомобил. Токму затоа се доживува како игра. Но при судир, пад или ненадејно сопирање, телото на возачот останува речиси целосно незаштитено. Малите тркала тешко поднесуваат дупки, рабници, лизгав асфалт и нерамнини, а ризикот од превртување е висок.
Педијатрите и сообраќајните експерти во Грција предупредуваат дека реалниот број на инциденти може да биде поголем од официјалните податоци, бидејќи сите случаи не се пријавуваат или не се водат прецизно како несреќи со електричен тротинет. Во јавноста се споменуваат стотици повредени деца во последните години, што ја претвора темата од прашање на удобност во прашање на јавна здравствена и сообраќајна безбедност.
Европа веќе ги стега правилата
Грција не е изолиран случај. Во Европа веќе подолго време трае преиспитување на правилата за електричните тротинети. Некои градови ги ограничуваат зоните за движење, други воведуваат задолжително осигурување, трети бараат регистрација, кациги или посебни дозволи. Причината е едноставна: микромобилноста не може да остане во правна сива зона ако секојдневно учествува во реалниот сообраќај.
Грчките власти ги разгледуваат и практиките од земји каде електричните тротинети се третираат поблиску до моторните возила, со регистрација, дозволи и осигурување. Тоа не значи дека тротинетите треба да исчезнат од градовите, туку дека нивната употреба мора да се внесе во предвидлив и одговорен систем.
Ова е важна нијанса. Електричниот тротинет не е непријател на градот. Напротив, тој може да биде корисен дел од урбаното движење. Но само ако градот има велосипедски патеки, јасни правила, контрола на брзината, безбедно паркирање, одговорни компании, информирани корисници и реална санкција за прекршување. Без тоа, „зеленото“ превозно средство станува хаотичен предмет меѓу пешакот и автомобилот.
Што значи ова за регионот?
Иако веста доаѓа од Грција, прашањето одамна не е само грчко. И во Македонија, како и во другите балкански земји, електричните тротинети се движат по тротоари, плоштади, велосипедски патеки и улици, често без јасно чувство дека станува збор за превозно средство со ризик. Малолетници ги користат како играчки, возрасни ги користат како брз урбан превоз, а градовите најчесто реагираат дури кога ќе се случи несреќа.
Грчкиот пример треба да се чита како предупредување. Технологијата секогаш стигнува побрзо од прописите, а пазарот побрзо од јавната култура. Но кога последиците ќе станат видливи низ повреди и смртни случаи, тогаш државата повеќе нема простор да се повикува на модерност без ред.
Прашањето не е дали електричните тротинети треба да постојат. Прашањето е дали ќе ги користиме како разумно средство за урбана мобилност или како уште еден доказ дека градовите ни се препуштени на импровизација. Грција, притисната од трагични случаи, избира да го заостри системот. Балканот би требало да научи пред сопствените трагедии да станат законодавен аларм.
