Од воздушни инциденти и истражувачки бродови до спорот за 12 наутички милји, морските паркови и „Сината татковина“ – односите меѓу Атина и Анкара повторно влегуваат во чувствителна фаза. Двете држави се членки на НАТО, но децениските несогласувања околу Егејското Море и Источниот Медитеран остануваат далеку од конечно решение.
Грција и Турција повторно се соочуваат со зголемени тензии во Егејското Море, отворајќи ги речиси сите стари прашања што со децении ги оптоваруваат нивните односи – воздушниот простор, територијалните води, поморските разграничувања, статусот на островите, военото присуство и различното толкување на суверените права во морето. Последните случувања покажуваат дека периодот на релативно дипломатско смирување не ги отстранил причините за спорот. Напротив, тие повторно излегуваат на површина во момент кога и Атина и Анкара ја зајакнуваат својата одбранбена и геополитичка позиција во Источниот Медитеран.
Сепак, и покрај острата реторика и воените сигнали достапните информации засега не покажуваат дека двете земји донеле политичка одлука за директен вооружен судир. Попрецизно е да се зборува за зголемен ризик од инцидент и нов циклус на стратегиско надмудрување, отколку за непосредна војна.
Воздушниот простор повторно станува точка на судир
Еден од највидливите знаци на новото влошување се случувањата во воздухот над Егејот.
Според грчкиот Генералштаб, на 11. септември биле регистрирани десет нарушувања на грчкиот воздушен простор и десет нарушувања на Атинскиот регион за информирање на летови од турски авиони. Во активностите учествувале шест турски ловци Ф-16 и три беспилотни летала, а во два случаи дошло и до средби со грчки борбени авиони.
Грчки извори претходно објавија и дека турски беспилотни летала „Бајрактар“ во текот на неколку недели редовно летале над области во североисточниот дел на Егејот. Овие случувања се особено чувствителни затоа што грчките и турските позиции околу ширината на воздушниот простор не се совпаѓаат, а слични инциденти во минатото неколкупати доведувале до опасни пресретнувања.
Кастелоризо повторно во центарот на спорот
Нова дипломатска расправија избувна и околу активностите на турскиот истражувачки брод TÜBİTAK Marmara јужно од грчкиот остров Кастелоризо. Турција издаде навигациско известување за научни истражувања во морската област, додека Грција одговори со сопствен контра-NAVTEX, тврдејќи дека турското известување било издадено од ненадлежен орган и дека активностите се одвиваат во простор што Атина го смета за дел од својата потенцијална континентална полица.
Кастелоризо и пошироката зона околу него одамна претставуваат една од најчувствителните точки во грчко-турските односи поради различните позиции за тоа колку поморски права можат да создаваат островите.
Морските паркови – екологија или нов геополитички фронт?
Спорот дополнително се усложни откако Турција прогласи два национални морски парка.
Атина официјално протестираше, оценувајќи дека делови од турските планови навлегуваат во области што Грција ги смета за своја континентална полица и затоа, според грчкото толкување, немаат правно дејство. Турција ги отфрла грчките позиции и останува на сопственото толкување на морските разграничувања.
Така, прашањето што на прв поглед се однесува на заштитата на морската средина станува уште еден простор во кој двете земји ги проектираат своите пошироки барања за суверенитет и поморски права.
Дванаесетте наутички милји – стар спор што повторно се враќа
Можеби најчувствителното прашање останува можноста Грција да ги прошири своите територијални води. Грчкиот премиер Киријакос Мицотакис во септември повтори дека Грција го задржува правото да ги прошири своите територијални води до 12 наутички милји кога ќе оцени дека е соодветно. Атина за првпат експлицитно го вклучи тоа право и во дипломатска нота до Турција поврзана со спорот околу морските паркови.
Од друга страна Турција уште од 1995. година има парламентарна позиција според која едностраното проширување на грчките територијални води на 12 милји во Егејот би било причина за преземање неопходни мерки, вклучително и воени. Ова прашање останува една од најопасните потенцијални точки на ескалација меѓу двете држави.
„Сина татковина“ и борбата за поморско влијание
Во пошироката стратегиска слика се вклучува и турската концепција „Мави Ватан“ – „Сина татковина“, преку која Анкара ги дефинира своите поморски и безбедносни интереси во Егејот, Источниот Медитеран и Црното Море.
Во Грција оваа концепција често се толкува како обид за проширување на турските претензии, додека Турција ја претставува како одбрана на сопствените права и интереси.
Грчките власти, пак, разгледуваат можни идни точки на ескалација поврзани со турските активности, грчкото поморско просторно планирање, проектот за електрично поврзување со Кипар и можни нови активности на истражувачки бродови.
Вооружувањето дополнително ја менува рамнотежата
Паралелно со дипломатските несогласувања, и Грција и Турција во последните години инвестираат значителни средства во модернизација на своите вооружени сили.
Грција ја продлабочува воената соработка со Франција, Израел и Соединетите Американски Држави, а Турција ја развива сопствената одбранбена индустрија, беспилотните системи, ракетните капацитети и воената морнарица. Од грчка перспектива таквото вооружување треба да создаде посилно одвраќање. Турската страна, пак, реагира особено чувствително на военото присуство и дополнителното вооружување на дел од грчките острови во близина на турскиот брег.
Со тоа се создава класична безбедносна дилема: мерките што едната држава ги објаснува како одбранбени, другата ги доживува како потенцијална закана.
Две членки на НАТО со спор што Алијансата не може лесно да го реши
Посебниот парадокс е што Грција и Турција се сојузници во НАТО. Тие располагаат со две од најзначајните армии на југоисточното крило на Алијансата и имаат важна улога во безбедноста на Источниот Медитеран, Црното Море и Балканот. Но членството во ист воен сојуз не ги отстранува билатералните спорови.
Историјата покажува дека Атина и Анкара повеќепати биле блиску до сериозни кризи – меѓу другото околу Кипар, островите Имија/Кардак и истражувањата за енергетски ресурси во Источниот Медитеран. Токму затоа секое ново воено приближување, пресретнување авион или паралелно испраќање воени бродови носи ризик случаен инцидент да прерасне во политичка криза.
Дијалогот сè уште не е прекинат
И покрај зголемените тензии, дипломатските канали меѓу двете држави остануваат отворени.
Грчки извори во септември проценуваа дека турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган во тој момент повеќе се стреми кон создавање притисок отколку кон отворена криза. Истовремено продолжуваат контактите меѓу претставници на двете земји. Тоа е важна разлика.
Острата реторика, воените маневри и дипломатските протести можат да бидат дел од стратегија за подобрување на преговарачката позиција, а не нужно најава за вооружена конфронтација.
Во простор во кој воени авиони, беспилотни летала, истражувачки бродови и воени морнарици постојано дејствуваат во непосредна близина, ризикот никогаш не е целосно отсутен.
Егејот останува море со премногу нерешени прашања
Сегашната напнатост меѓу Грција и Турција затоа не треба ниту да се потценува, ниту автоматски да се претставува како неизбежен пат кон војна. Нејзината суштина е подлабока. Станува збор за повеќедецениски спор околу различно толкување на суверенитетот, морското право, воздушниот простор и стратегиската рамнотежа во еден од најчувствителните региони на Европа.
И Атина и Анкара знаат дека директен конфликт би имал огромна политичка, економска и безбедносна цена – не само за нив, туку и за НАТО и за поширокиот Источен Медитеран.
Историјата на грчко-турските односи покажува и нешто друго: понекогаш најопасните кризи не почнуваат со однапред донесена одлука за војна, туку со мал инцидент во средина во која довербата веќе е ниска.
Токму затоа Егејот повторно станува простор што Европа и НАТО внимателно ќе го следат.
