Грандиозниот творец не е само човек што создава големи дела. Тој е човек што преку делото создава нов начин на гледање. Мојата теза е дека вистинската големина на творецот не се мери според славата, обемот на неговиот опус или признанијата што ги добил, туку според тоа дали успеал трајно да го промени начинот на кој човекот се разбира себеси, другите и светот. Големото творештво не ја украсува стварноста – тоа ја преиспитува.
Токму затоа вистинскиот творец не го повторува светот онаков каков што го затекнал. Тој го разложува, го преиспитува и повторно го составува, понекогаш во форма што неговите современици тешко можат веднаш да ја разберат. Во таа смисла творењето е повеќе од вештина. Тоа е начин на постоење и начин на спротивставување на готовите вистини.
Творењето како непомирување со готовиот свет
Философски гледано, секој голем творечки чин започнува со незадоволство од веќе дадената стварност. Човекот што целосно се помирил со светот нема силна причина да создаде друг. Творецот, напротив, забележува празнина таму каде што другите гледаат целина. Го чувствува недовршеното во она што мнозинството го смета за конечно. Од таа напнатост се раѓаат и философијата и уметноста.
Платон ја гледал уметноста со сомнеж, особено миметичката поезија која во неговата философија се поврзува со подражавањето и со оддалечувањето од вистината. Подоцнежната европска мисла постепено му дала поинаква положба на творецот. Кај романтичарите уметникот веќе не е обичен имитатор, туку личност способна да открие нешто што не е непосредно видливо. Кај Ниче создавањето станува речиси животен принцип: човекот не треба само да ги наследува вредностите, туку да има сила да создава нови.
Токму тука започнува грандиозноста – не во славата, туку во ризикот.
Да се создаде нешто ново значи да се напушти сигурноста на познатото. Големите творци речиси секогаш влегуваат во судир со навиката на своето време. Она што подоцна изгледа природно во моментот на своето појавување често делува чудно, претерано или дури неприфатливо. Данте го претвора сопственото духовно и политичко искуство во огромна поетска космологија. Шекспир од човечките слабости создава сцена на која векови подоцна повторно ги препознаваме амбицијата, љубомората, страста и стравот. Достоевски се спушта во пределите на вината, слободата и моралната одговорност со таква сила што неговите романи понекогаш повеќе личат на философски бездни отколку на обични книжевни приказни.
Нивната големина не е само во техниката. Таа е во способноста преку поединечната судбина да се допре нешто универзално. Токму таму, според мене, се наоѓа разликата меѓу успешниот автор и грандиозниот творец: првиот создава вредно дело, вториот создава нова духовна перспектива.
Кога литературата станува философија
Литературата му овозможува на творецот нешто што чистиот поим тешко може да го постигне: да ја претвори идејата во човечко искуство. Философијата може да праша што е слободата, но романот може да покаже колку слободата чини. Етиката може да расправа за вината, но трагедијата може да нè натера да ја почувствуваме нејзината тежина. Философијата ја формулира дилемата; литературата ја вселува во човек.
Затоа големиот писател често е и философ без систем.
Тој не мора да изгради теорија за човекот. Доволно е да создаде лик во кој човекот ќе се препознае. Хамлет не е трактат за неодлучноста, но неговата внатрешна борба кажува многу за човекот исправен пред избор, сомнеж и морална одговорност. Раскољников не е само книжевен јунак, туку експеримент со идејата дека поединецот може да се постави над моралниот закон. Кафкиниот Јозеф К. станува симбол на човекот загубен пред безличната моќ на системот.
Творецот на тој начин создава нешто парадоксално: измислена приказна што може да биде повистинита од фактографијата. Токму литературата покажува дека вистината за човекот не секогаш се наоѓа во документот, туку понекогаш во фикцијата што успева да ја открие суштината на искуството.
Генијот не е морална привилегија
Грандиозниот творец има и своја темна страна. Големината лесно може да се претвори во мит за генијот кој наводно стои над останатите луѓе, над моралот, па дури и над сопственото време. Историјата на културата покажува дека талентот не е доказ за човечка непогрешливост. Големото дело и големиот карактер не се нужно исто нешто. Токму затоа творецот треба да се одвои од култот кон неговата личност. Делото може да ја надмине слабоста на оној што го создал. Понекогаш авторот гледа подалеку во книгата отколку во сопствениот живот. Во тоа има нешто парадоксално и длабоко човечко: човек способен да создаде совршена форма може самиот да остане несовршен.
Можеби тука се крие една од најважните вистини за творештвото. Делото не е доказ дека творецот ја победил сопствената ограниченост. Тоа е обид да ѝ даде форма. Според мене, токму таа борба со сопствената ограниченост е посуштинска од митот за „родениот гениј“. Големиот творец не е човек без слабости, туку човек што од слабоста, сомнежот и противречноста создава форма што може да биде поголема од него самиот.
Осаменоста на оној што гледа порано од другите
Грандиозниот творец затоа често е поврзан со осаменоста. Не со романтичната слика на осамен гениј затворен во соба, туку со подлабокото искуство да се гледа нешто што другите сè уште не го гледаат. Новата мисла прво живее во еден ум. Новиот стих најпрво постои во тишина. Пред делото да стане дел од колективната култура, некој мора да ја издржи неизвесноста дали воопшто ќе биде разбрано.
Сепак, творецот не создава од ништо. Во него зборуваат јазикот, традицијата, претходните книги, митовите, историјата и луѓето што ги сретнал. Дури и најоригиналниот автор е наследник. Неговата оригиналност не се состои во тоа да нема претходници, туку во тоа од наследеното да создаде форма што претходно не постоела.
Во книжевноста тоа најјасно се гледа во јазикот. Писателот ги користи истите зборови што ги користат милиони луѓе, а сепак од нив може да создаде реченица што никогаш порано не била напишана. Токму затоа јазикот е една од најголемите тајни на творечкиот чин: тој е истовремено заедничко наследство и простор за радикална индивидуалност.
Вистинската мерка на големиот творец
Големиот творец не создава само дело. Тој создава нов начин на гледање.
По некои писатели човекот повеќе не може исто да ја разбира љубовта. По некои философи поинаку ја гледа слободата. По некои сликари дури и светлината изгледа различно. Најмоќното творештво не ни дава готов одговор, туку го менува прашањето.
Тука повторно се враќам на почетната теза: грандиозниот творец е голем не затоа што светот му се восхитува, туку затоа што по него светот повеќе не може да биде сосема ист. Ако едно дело успее да создаде нова чувствителност, нов поим, нова морална дилема или нов јазик за старо човечко искуство, тогаш тоа веќе излегло од границите на личниот успех.
Затоа грандиозноста на творецот не лежи во неговата желба да стане бесмртен. Вистинската големина започнува кога делото ќе се одвои од авторот и ќе продолжи да живее во туѓи свести, во други времиња и под нови толкувања.
Творецот е смртен. Делото исто така може да исчезне. Но додека една мисла, една реченица, еден лик или една слика успеваат да го натераат човекот повторно да се запраша кој е, во што верува и што може да стане, творечкиот чин продолжува.
Можеби токму тоа е најблиското нешто до вечноста што човекот може да го создаде.
Извори и референтна литература
-За делот за Платон и неговото сфаќање на мимезисот релевантна е статијата Plato’s Aesthetics во Stanford Encyclopedia of Philosophy, која подробно ја обработува критиката на поетското подражавање во „Држава“. Stanford Encyclopedia of Philosophy
-За Ниче, создавањето вредности и врската меѓу уметноста и животот релевантна е енциклопедиската студија за Friedrich Nietzsche во Stanford Encyclopedia of Philosophy.
Friedrich Nietzsche – Stanford Encyclopedia of Philosophy
-За книжевната референца кон „Хамлет“ може да се консултира изданието на Project Gutenberg. Project Gutenberg
-За Раскољников и моралната идеја во „Злосторство и казна“, Project Gutenberg го наведува романот на Достоевски и централниот конфликт околу идејата за „исклучителниот“ човек, злосторството и вината.
Изворите служат како референтна и проверувачка основа. Текстот е авторски есеј и неговата главна теза – дека грандиозниот творец се мери според способноста да го промени начинот на кој човекот го гледа светот – е интерпретативна авторска позиција, а не тврдење преземено од еден конкретен извор.










