Постои една стара, мрзлива предрасуда дека фудбалерот е човек на нозе, а не на глава. Дека трча, шутира, оттурнува, па ако даде добра топка или прочита акција однапред, тоа е некаква случајност, инстинкт или талент што не знае сам да си го објасни. А мене токму тука ми станува интересно. Затоа што фудбалот, ако навистина го гледаш, не е само игра на мускули и кондиција. Тој е игра на предвидување, на брзо читање на простор, на процена во дел од секунда, на одлука донесена пред другите воопшто да сфатат што се случува.
На теренот не победува секогаш оној што е само побрз. Често победува оној што побрзо мисли. Оној што однапред ја гледа втората и третата фаза од акцијата. Оној што не стои на вистинското место по случајност, туку затоа што умее да ја почувствува логиката на натпреварот. Во таа смисла, добриот фудбалер не е спротивност на интелигентниот човек. Тој често е токму негов многу конкретен, телесен облик.
Кога науката ќе ја оттурне карикатурата
Не велам ова само како впечаток од трибина или од телевизиски пренос. И науката одамна се обиде да ѕирне зад стереотипот. Во студија објавена во 2012 година во PLOS ONE, тим предводен од Торбјорн Вестберг ги испитуваше таканаречените извршни функции кај елитни фудбалери – способности како когнитивна флексибилност, инхибиција, работна меморија, креативно решавање и брзо префрлање меѓу задачи. Во истражувањето биле опфатени 57 играчи, 31 маж и 26 жени, од шведската Allsvenskan и пониски дивизии. Резултатите покажале дека и двете групи фудбалери биле подобри од општата популација на тие тестови, а играчите од највисоката дивизија биле најуспешни. На конкретниот тест за дизајн-флуентност, тие влегле меѓу најдобрите 5% од популацијата.
Со други зборови, не зборуваме за романтична идеја дека фудбалерот е „паметен на свој начин“. Зборуваме за мерливи когнитивни капацитети. Истата студија покажала и нешто уште поинтересно: подобрите резултати на тестовите биле поврзани со идниот учинок на теренот, односно со голови и асистенции во наредните сезони. Тоа веќе не е анегдота. Тоа е сигнал дека успешниот играч не реагира само физички, туку процесира, селектира, приспособува и решава побрзо од другите.
Паметта во фудбалот не е школска, туку ситуациска
Тука најчесто настанува забуната. Кога некој ќе каже дека фудбалерите се интелигентни, многумина веднаш го мерат тоа со аршини што не му припаѓаат на теренот. Со јавен настап, со формално образование, со речник, со културна самоувереност пред камера. Но фудбалот не бара од тебе да решаваш есеј на сред терен. Тој бара за миг да ја прочиташ целината, да го оттурнеш првиот импулс ако не е добар, да избереш ново решение и да го изведеш под притисок. Тоа е интелигенција во движење.
Затоа понекогаш ни се чини дека играчот е „едноставен“, а во истиот миг токму тој прави нешто што просечен човек не би можел ни да го замисли, а камоли да го изведе. Не затоа што копачките му се паметни, туку затоа што во една секунда умее да спои перцепција, одлука и акција. Во фудбалот, мислата не доаѓа по потегот. Таа е вградена во потегот.
Не се работи само за 2012 година
Во меѓувреме, оваа линија на истражување не запре. Во 2020 година, нова студија во Scientific Reports повторно покажа врска меѓу извршните функции и успехот во елитниот фудбал. Кај 51 елитен играч, оние што настапувале и за национални тимови имале подобри резултати на тест за когнитивна флексибилност и креативно планирање од играчите што биле „само“ на врвно клупско ниво. Истражувачите најдоа и поврзаност меѓу тие способности и асистенциите во сезона, што е особено значајно – затоа што асистенцијата често е најјасниот доказ дека некој ја видел играта пред сите други.
Тоа не значи дека науката дала конечен одговор на старото прашање: дали фудбалот ја развива таа ментална острина или токму луѓето со такви предиспозиции полесно стануваат врвни играчи. И самите истражувачи се внимателни – веројатно станува збор за комбинација од вродени предиспозиции и развој низ тренинг, средина и натпреварувачко искуство. Таа нијанса е важна. Затоа што сериозната наука не сака митови, туку односи, тенденции и веројатности.
Предрасудите паѓаат кога ќе почнеме да гледаме подобро
Мене, искрено, во целата приказна најмногу ме интересира друго. Колку лесно општеството потценува видови интелигенција што не личат на академски украс. Ако некој не зборува „учено“, веднаш го сместуваме пониско. Ако некој живее во тело, во дисциплина, во спорт, како да претпоставуваме дека таму има помалку ум. А вистината е многу понепријатна за нашите предрасуди: постојат луѓе што не умеат добро да се изразат пред микрофон, а генијално читаат динамика, простор, намера и момент. И обратно – има и такви што зборуваат прекрасно, а не умеат да препознаат што се случува ни во сопствениот живот, а камоли во игра со 22 луѓе.
Затоа фудбалерот не треба да го гледаме како карикатура на сила, туку како сложен спој од физика, карактер, навика, нервен систем и интелигенција. Не академска по форма, туку оперативна, жива, брза и функционална. А таа често е поскапа од секоја декларативна памет.
На крајот, можеби проблемот никогаш не бил во тоа дали фудбалерите се паметни. Проблемот е што ние премногу тесно ја дефинираме паметта. Па кога ќе ја видиме во копачки, не знаеме да ја препознаеме.
