Солунската соба во која идејата станала организација

Понекогаш историјата не почнува со голем плоштад, со војска или со свечена декларација, туку со мала група луѓе кои сфаќаат дека времето на чекање е завршено. Така треба да се чита и формирањето на ВМРО – и како датум во календарот и како пресврт во начинот на кој Македонија почнала да се мисли себеси политички.

На 23. октомври, односно 4. ноември 1893. година според нов стил, во Солун била основана Македонската револуционерна организација. Во нејзиното јадро стоеле шестмина револуционери-интелектуалци: Дамјан Груев, д-р Христо Татарчев, Петар Поп Арсов, Иван Хаџи Николов, Христо Батанџиев и Андон Димитров. Во прегледот на Музејот на македонската борба овој почеток е поставен како дел од национално-револуционерниот период, а во „Македонска енциклопедија“ се бележи неговата основна цел – политичка автономија на Македонија.

Иако денес најчесто го употребуваме името ВМРО, важно е да се разбере дека организацијата поминувала низ именувања, уставни обликувања и политички прецизирања. Сепак, нејзината суштина останувала во зборот „внатрешна“: ослободувањето не требало да биде подарок однадвор, ниту производ на туѓи дипломатски калкулации, туку дело израснато од самата Македонија, од нејзините градови, села, учители, занаетчии, свештеници, ученици, комити и обични луѓе.

Од отпор кон самодејност до револуционерна мрежа

Формирањето на ВМРО не било ненадеен блесок. Тоа било резултат на долга напнатост во македонското општество кон крајот на XIX век: османлиска власт, социјална несигурност, туѓи пропаганди, црковно-училишни судири, борба за јазик, борба за достоинство и страв дека Македонија може да стане плен на балканските државни апетити.

Токму затоа првите организатори не размислувале само како заговорници, туку како луѓе кои сакаат да создадат структура. Тајноста не била романтична маска, туку услов за преживување. Организацијата морала да биде невидлива за власта, но видлива за народот; затворена пред непријателот, но отворена кон селото, училиштето, чаршијата и младите луѓе што веќе не сакале да бидат само сведоци на историјата.

Во тоа лежи првата голема уредничка поента за ВМРО: таа не се родила како обична вооружена дружина. Се родила како политичка педагогија на народот. Требало да се создаде дисциплина, доверба, заклетва, мрежа, комитети, врски, тајна пошта, револуционерен морал. Тоа било градење на паралелен свет во срцето на една империја – свет во кој Македонија почнувала да се организира како субјект.

Автономијата како стратегија и како историска порака

Програмската цел на организацијата била политичка автономија на Македонија. Подоцнежниот Устав на Тајната македонско-одринска револуционерна организација зборува за сплотување на незадоволните елементи во Македонија и Одринско и за извојување политичка автономија преку револуција. Тоа покажува дека автономијата не била случајна формула, туку внимателно избран политички јазик: доволно јасен за народот, доволно широк за различните слоеви и доволно силен за да се спротивстави на идејата Македонија да биде само предмет на туѓи планови.

Автономијата кај основачите не треба да се чита како слабост, туку како историска зрелост. Во услови кога околу Македонија се вкрстувале интересите на Османлиската империја, соседните балкански држави и европската дипломатија, барањето за автономија било начин македонското прашање да се постави како посебно прашање. Со други зборови, тоа било барање Македонија да не биде распарчена во туѓи речници.

Ова е причината поради која ВМРО толку длабоко влегла во македонската историска меморија. Нејзината сила не била само во оружјето, туку во идејата дека народот мора да стане организиран, дека слободата не се добива со молба, и дека политичката свест започнува тогаш кога човекот ќе престане да ја гледа својата судбина како нешто што секогаш го решава некој друг.

Интелектуалци што ја избрале опасноста

Основачите на организацијата не биле луѓе без образование, без хоризонт и без претстава за светот. Напротив, тие биле дел од онаа генерација македонски интелектуалци која добро ја разбирала тежината на училиштето, книгата, печатот, јазикот и политичката организација. Затоа и формирањето на ВМРО не може да се издвои од поширокото македонско културно будење од XIX век.

Во нивната одлука има еден тежок, речиси трагичен избор: образовани луѓе наместо да останат во безбедната зона на професијата и граѓанската кариера влегле во опасноста на илегалната работа. Тоа е моментот во кој интелектуалецот престанува да биде само набљудувач на неправдата и станува организатор на отпор. Во Македонија од тоа време таквиот избор значел затвор, прогон, предавство, смрт. Сепак, значел и нешто поважно – историска одговорност.

Даме Груев, Христо Татарчев, Петар Поп Арсов, Иван Хаџи Николов, Христо Батанџиев и Андон Димитров не создавале само комитет. Тие ја поставиле основната матрица на македонското револуционерно организирање: внатрешна мрежа, морална дисциплина, политичка цел и доверба во сопствената сила. Подоцна во таа матрица ќе влезат Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев, Јане Сандански и други личности што ќе ја прошират организацијата во вистинско народно движење.

ВМРО како идеја што ја надраснала својата прва соба

Историјата на ВМРО по 1893. година е сложена, драматична и полна со внатрешни судири, различни стратегии, идеолошки напрегања, херојства и трагедии. Не може да се сведе на една чиста, удобна и едноставна приказна. Токму затоа формирањето е толку важно: во почетната точка најјасно се гледа основниот импулс – Македонија да стане организирана волја, а не географија врз која другите ќе цртаат иднини.

Од Солунската средба до Илинденскиот период организацијата постепено ќе се претвори во мрежа што ќе го менува политичкиот ритам на Македонија. Ќе се создаваат комитети, ќе се развиваат канали, ќе се пренесуваат пораки, ќе се подготвуваат чети, ќе се воспитува население за отпор. Револуционерната идеја ќе стане секојдневна практика, со сите свои морални височини и човечки цени.

Во тоа е големината, но и тежината на ВМРО. Таа не е само спомен од минатото, туку прашање што постојано се враќа: што значи еден народ да ја преземе одговорноста за себе? Формирањето на организацијата во 1893. година било токму таков одговор. Не конечен, не без противречности, не без подоцнежни поделби – но длабоко историски. Македонија тогаш не побарала само ослободување. Побарала да биде признаена како политичка волја.

Затоа есејот за формирањето на ВМРО не треба да заврши со сув датум. Треба да заврши со сознанието дека во една солунска соба се родила идеја што ќе ја надрасне просторијата, основачите и првата тајна мрежа. Се родила мислата дека Македонија не смее да биде само земја за која се зборува, туку земја која зборува сама.