Кај Федерико Гарсија Лорка месечината речиси никогаш не е само месечина. Коњот не е само животно, ножот не е само предмет, зелената боја не е само боја, а песната не служи само за да биде убава. Сè во неговиот свет има второ значење, сенка зад видливото. Затоа Лорка и денес се чита со необично чувство на блискост: неговата поезија доаѓа од еден препознатлив андалузиски пејзаж, а сепак зборува за нешта за кои не постои географија – желбата, стравот, осаменоста, забраната, љубовта и смртта.
Федерико Гарсија Лорка е роден на 5. јуни 1898. година во Фуенте Вакерос, близу Гранада. Уште во младоста бил силно поврзан со музиката и цртањето, а подоцна студирал во Гранада и во 1919. година се преселил во Мадрид. Во прочуената Residencia de Estudiantes се нашол во средиштето на една од најживите шпански интелектуални средини на своето време, во близина на личности како Салвадор Дали и Луис Буњуел. Ќе стане една од најпрепознатливите фигури на Генерацијата од ’27 – круг писатели што ја спојувале шпанската книжевна традиција со европската авангарда.
Андалузија како внатрешен пејзаж
Лорка никогаш не ја напуштил традицијата за да стане модерен. Напротив – станал модерен токму затоа што знаел колку длабоко треба да се влезе во традицијата за од неа да се извлече нешто ново. Народната песна, фламенкото, андалузиските преданија, ритамот на cante jondo, старите романси и митските слики кај него не се фолклорна декорација. Тие се материјал од кој гради сопствен поетски јазик.
Во Romancero gitano, објавен во 1928. година, тој создава Андалузија која истовремено е вистинска и митска. Таму месечината, водата, крвта, коњот, металот и боите постојано се враќаат, но нивното значење никогаш не е сосема стабилно. Еден симбол може да биде убавина во еден стих, закана во друг, желба во трет. Токму во таа неодреденост е силата на Лорка: тој не го објаснува светот, туку го прави почувствителен.
Неговите метафори умеат да бидат едноставни по форма, а вознемирувачки по дејство. Критиката со причина ја препознава таа згуснатост како едно од неговите најсилни поетски средства – сликата кај Лорка често кажува за неколку збора нешто за што на прозата би ѝ бил потребен цел пасус.
Њујорк – кога песната влегува во градот
Патувањето во Њујорк во 1929. година отвора друга врата во неговата поезија. Андалузиската ноќ е заменета со метропола, индустрија, пари, толпа и отуѓување. Од ова искуство ќе произлезе Poeta en Nueva York, книга објавена постхумно во 1940 година. Тоа не е патопис на восхитен Европеец пред модерниот град. Кај Лорка Њујорк станува простор во кој човекот ризикува да исчезне зад механизмот што самиот го создал.
Тука можеби најјасно се гледа дека Лорка не е поет затворен во регионалната егзотика што подоцна лесно ќе му се припише. Неговиот поглед оди кон понижениот, осамениот, маргинализираниот, кон оној што не може да се вклопи во правилата што општеството ги прогласило за природни. Таа чувствителност не е политички слоган залепен врз стиховите. Таа е дел од самиот нерв на неговото пишување.
Жените зад затворените врати
Истата напнатост станува уште повидлива во театарот. Крвава свадба, Јерма и Домот на Бернарда Алба се различни драми, но низ нив постојано минува истото прашање: што се случува со човекот кога неговата најдлабока желба ќе се судри со законот на средината?
Кај Лорка куќата често престанува да биде засолниште и станува затвор. Честа може да стане насилство. Семејството може да стане систем на контрола. Тишината може да биде погласна од кавга. Особено неговите женски ликови живеат во свет каде што туѓиот поглед, гласината, традицијата и стравот имаат речиси материјална тежина.
Затоа Домот на Бернарда Алба, напишан во 1936. година, не старее лесно. Драмата не бара од гледачот да набљудува некаква далечна, конзервативна Шпанија како историски куриозитет. Таа покажува нешто многу пошироко: колку брзо поредокот станува суров кога повеќе се плаши од слободата отколку од несреќата. Хронологијата на Институтот Сервантес ги вбројува Крвава свадба, Јерма и Домот на Бернарда Алба меѓу централните драмски дела од неговиот последен творечки период.
„Дуенде“ – уметноста што не може сосема да се објасни
За да се разбере Лорка, корисен е и поимот со кој самиот се обидувал да ја опише таа необична сила на уметноста – дуенде. Во познатото предавање Juego y teoría del duende тој зборува за уметничко искуство кое не произлегува само од техника, знаење или инспирација. Тоа е момент на ризик и внатрешна борба, нешто темно и нецелосно објасниво што ја прави уметноста жива. Центарот „Федерико Гарсија Лорка“ токму оваа идеја ја опишува како чувство на мистерија што не може да се сведе на едноставна формула.
Лорка можел да биде извонредно образован во книжевната традиција, да познава форма, музика и сценска техника, но никогаш не сакал уметност што само демонстрира умешност. Во неговата поетика нешто мора да биде ставено на коцка. Гласот мора да се доближи до местото каде што може да се скрши.
Можеби затоа неговата поезија толку природно живее и надвор од книгата. Таа бара глас, музика, тело, сцена. Лорка не бил само поет и драматург, туку и човек длабоко заинтересиран за музиката и театарската изведба. Во 1931 година, со поддршка на Втората шпанска република, била основана патувачката театарска дружина La Barraca, чиј уметнички директор станал Лорка. Нејзината мисија била класичниот шпански театар да стигне и до места далеку од големите културни центри.
Убиството што не смее да ја проголта литературата
Невозможно е да се пишува за Лорка без август 1936 година. На самиот почеток од Шпанската граѓанска војна бил уапсен во Гранада и стрелан во близина на Виснар и Алфакар. Имал 38 години. Неговото тело никогаш не било со сигурност пронајдено. Убиството го претворило во еден од најпознатите симболи на културната трагедија што ја донела војната.
Но постои опасност смртта на Лорка да стане толку голема што ќе го засени она што ѝ претходело. Ако го паметиме само како убиен поет, тогаш убиецот добива премногу простор во приказната. Лорка пред сè бил творец со огромна љубопитност, чувство за музика, театар, народна култура, современост и човечката психологија. Бил автор што за неполни четири децении живот создал дело кое продолжило да се чита, игра, преведува и толкува далеку над границите на Шпанија.
Неговата вистинска современост е токму тука. Лорка разбрал дека човекот не живее само меѓу она што го сака и она што го има, туку и меѓу она што смее да го каже и она што мора да го премолчи. Од таа пукнатина се раѓаат неговите песни и неговите драми. И кога денес ги читаме, не слушаме само далечна Андалузија од почетокот на XX век. Слушаме нешто многу поблиско – звукот што го создава човекот кога светот му е претесен за она што го чувствува.
Гитарата
Започнува плачот
на гитарата.
Се кршат чашите
на муграта.
Започнува плачот
на гитарата.
Залудно е
да ја замолчиш.
Невозможно е
да ја замолчиш.
Плаче еднолично,
како што плаче водата,
како што плаче ветерот
над снегот.
Невозможно е
да ја замолчиш.
Плаче по нешта
далечни.
Жежок јужен песок
што бара бели камелии.
Плаче стрела без цел,
вечер без утро,
и првата мртва птица
на гранката.
О, гитаро!
Срце смртно ранeто
од пет меча.
