Четиридневната меѓународна конференција ја отвори темата за Европа надвор од институционалните преговори – како простор на вредности, слобода, култура, социјална сигурност и можности за генерациите што треба да ја градат нејзината иднина,
Со дискусија за тоа каква Европа сакаат нејзините граѓани и со конкретни предлози поделени во пет тематски области – европски вредности, социјална, еколошка, економска и културна Европа – во Скопје заврши четиридневната меѓународна конференција „Европски дијалози“.
Настанот, одржан од 29. септември до 2. октомври, беше завршниот настан на регионалната програма „Споделени хоризонти“, чија поширока цел е зајакнување на врските меѓу младите од шесте земји на Западен Балкан и отворање простор за поинакво разговарање за минатото, европската интеграција и иднината на регионот.
Од историјата до прашањето каква Европа сакаме
За разлика од вообичаените конференции посветени на евроинтеграциите, каде што доминираат поглавја, рокови, реформи и институционални услови, „Европските дијалози“ се обидоа да ја отворат темата од поширок општествен и човечки агол.
Во неколку денови во Скопје се разговараше за односот меѓу историјата и политиката, антифашистичкото наследство, човековите права, независната култура, дезинформациите, говорот на омраза и иднината на европските општества.
Програмата опфати затворени работни сесии, јавни дебати, изложби и разговори на повеќе локации – Музејот на современата уметност, Младинскиот културен центар, Инокс центарот, Културниот центар „Јадро“, Europe House и Лабораториум.
На собирот учествуваа истражувачи, новинари, активисти, уметници, студенти, дипломати и претставници на институции од Западен Балкан и од земји на Европската Унија.
„Европа не е завршен проект“
На отворањето, францускиот амбасадор Кристоф Ле Риголер ја нагласи идејата дека Европа не треба да се разбира како однапред завршена конструкција, туку како простор што постојано се надградува преку политички, културен и општествен дијалог. Посебен акцент беше ставен на различните историски сеќавања во европските општества и на потребата тие разлики да не станат извор на нови поделби.
Во токму таков контекст беше поставено и прашањето за Западен Балкан – регион во кој историските наративи, националните идентитети и различните толкувања на минатото и натаму силно влијаат врз современата политика.
Ле Риголер на завршницата оцени дека одржувањето на ваков формат токму на Балканот има посебно значење, бидејќи регионот се наоѓа на важен историски и политички крстопат за Европа.
Порака од младите: Не само европска иднина, туку европска сегашност
Една од највпечатливите пораки на завршната дискусија беше дека на младите во Западен Балкан не треба постојано да им се зборува само за некаква далечна „европска перспектива“. Во дискусиите беше потенцирано дека новите генерации треба уште сега да почувствуваат дека границите не ги ограничуваат нивното образование, мобилноста, претприемништвото, културната соработка и професионалните можности.
Пратеничката Моника Зајкова ја формулираше таа идеја со порака дека е време младите да добијат „европска сегашност“, а не постојано да се подготвуваат само за европска иднина.
Тоа е и суштинскиот предизвик за регионот: европската интеграција да не се сведува исклучиво на политички преговори меѓу владите и Брисел, туку да стане нешто што граѓаните – особено младите – го чувствуваат во своето секојдневие.
Младите не сакаат да бидат само публика
Во завршните пораки беше истакната и потребата од поголема младинска партиципација.
Андра Ибрахими порача дека општествата не можат да очекуваат промени само од институциите ако истовремено нема активна граѓанска вклученост и ако за младите нема вистински простор за учество. Токму затоа последниот дел од конференцијата беше замислен како „Европски младински парламент“, во кој младите учесници подготвуваа предлози за пет различни димензии на идната Европа. Во фокусот беа европските вредности, социјалната правда, еколошката транзиција, економскиот модел и културата како простор на заедништво.
Официјалната програма го постави прашањето уште пошироко: што значи потенцијално проширување на Европската Унија од сегашните 27 кон многу поширока заедница и дали европските општества сè уште ја препознаваат политичката и вредносната смисла на тој процес.
„Споделени хоризонти“ – проект од два милиони евра
„Европските дијалози“ се дел од многу поширок проект.
Програмата „Споделени хоризонти“ започна во септември 2024 година и ги опфаќа Албанија, Босна и Херцеговина, Косово, Македонија, Црна Гора и Србија.
Според Expertise France, проектот располага со финансирање од околу два милиони евра од француското Министерство за Европа и надворешни работи и е насочен кон младите, меморијата, културното наследство и заедничките европски перспективи.
Француската стратегија за Западен Балкан ги издвојува четирите главни линии на програмата: младинска мобилност, заштита и повторно вреднување на заедничкото историско наследство, борба против дезинформациите и говорот на омраза и создавање простор за јавна дебата.
Шест земји, шест мостови – историјата како простор за поврзување
Еден од поспецифичните сегменти на „Споделени хоризонти“ беше проектот посветен на културното наследство.
Млади од сите шест земји од Западен Балкан работеа со историчари, уметници, фотографи и локални заедници, користејќи шест мостови во шест различни земји како симболи преку кои се раскажува за минатото и за можностите за идно поврзување.
Според Европската асоцијација за локална демократија – ALDA, целта била младите да го интерпретираат наследството не како нов повод за спротивставени национални наративи, туку како можна точка на средба и помирување.
Дезинформациите како регионален проблем
Посебен дел од програмата е насочен кон медиумската писменост и борбата против дезинформациите.
Во Скопје беше организирана и дебатата „Дали борбата против дезинформациите ја ограничува слободата на информирање?“, со учество на претставници на Фондацијата „Метаморфозис“, француското списание AOC и организацијата „Зашто Не“ од Босна и Херцеговина.
Во рамките на пошироката програма, CFI организираше обуки за млади новинари и студенти од Западен Балкан за проверка на факти, мобилно новинарство и известување за дезинформации.
Според CFI, овој сегмент е насочен првенствено кон младите од 18 до 30 години, особено кон оние што живеат во средини со ограничен пристап до доверливи информации.
Европа низ вредности, а не само низ процедури
Скопското издание на „Европските дијалози“ покажа една поинаква димензија на разговорот за проширувањето.
На Западен Балкан европската интеграција често се следи низ отворањето и затворањето поглавја, уставни и законски измени, билатерални спорови, условувања и политички рокови.
Но зад тие процеси останува суштинското прашање: какви општества всушност треба да се создадат?
Токму таму дебатата за Европа се префрла од институциите кон граѓаните – кон тоа дали млад човек може слободно да учи, работи, патува и создава, дали медиумите се независни, дали различностите се прифаќаат и дали институциите обезбедуваат еднакви можности.
Ако европската интеграција остане само политички процес, постои ризик таа постепено да ја изгуби привлечноста кај генерациите што со години го слушаат истиот збор – „перспектива“.
Пораката од Скопје затоа може да се сведе на едно едноставно барање: Европа за Западен Балкан да не биде само ветување за утре, туку искуство што младите ќе можат да го почувствуваат уште денес.
