Вајц, Гаши и Ондруш во Скопје порачаа дека европската интеграција треба да значи чист воздух и вода, владеење на правото, функционални институции, подобро образование и здравство, достоинствени работни места и поголемо учество на граѓаните во носењето одлуки.
Европскиот пат на Македонија не треба да се мери само со отворањето и затворањето поглавја, со усогласувањето на законите или со исполнувањето формални критериуми. Неговата вистинска вредност, според пораките од Граѓанскиот форум „Северна Македонија и иднината на Европа: Граѓаните во срцето на проширувањето на ЕУ“, треба да се гледа во тоа дали граѓаните живеат подобро. На форумот во Скопје претседателот на Собранието Африм Гаши и европратениците Томас Вајц од Австрија и Бранислав Ондруш од Словачка зборуваа за реформите, демократските процеси и потребата граѓаните да бидат активни учесници во европската интеграција, а не само набљудувачи.
Пораката што се провлекува низ нивните настапи е суштинска: Македонија треба да гради функционална, демократска и подобро организирана држава не само затоа што тоа го бара Европската Унија, туку пред сè затоа што тоа им е потребно на нејзините граѓани.
Вајц: На Македонија ѝ е потребен напредок и без оглед на членството во ЕУ
Австрискиот европратеник Томас Вајц ја постави евроинтеграцијата во поширок контекст – како инструмент за модернизација на државата, а не само како политичка цел сама по себе. Според него, напредокот ѝ е потребен на Македонија за да стане модерно, демократско и добро организирано општество без оглед на тоа дали и кога ќе стане членка на Европската Унија.
Тој укажа на прашања кои непосредно го определуваат секојдневието: квалитетот на воздухот, чистата вода, дивите депонии, рециклирањето, пречистителните станици, рударството и шумарството. Во истата група суштински прашања Вајц го вброи и владеењето на правото – односно дали законите се применуваат еднакво кон сите, без разлика на богатството, потеклото или општествената положба.
Чист воздух и правна држава не се „бриселски услови“
Во оваа порака се отвора и едно пошироко прашање за начинот на кој во Македонија со години се води дебатата за европската интеграција. Чистиот воздух не му е потребен на Брисел – им е потребен на граѓаните. Ефикасното судство не е потребно само за позитивен извештај од европските институции – потребно му е на секој човек кој очекува правото да важи еднакво.
Пречистителните станици, управувањето со отпадот, доброто образование, здравството и функционалната администрација не се бирократски точки од европска листа, туку дел од секојдневното функционирање на една современа држава.
Вајц ја поврза животната средина и со економскиот развој, посочувајќи дека здравјето, условите за живот и економската продуктивност се непосредно поврзани.
Реформите треба да го задржат човекот дома
Еден од најважните аспекти што ги отвори австрискиот европратеник се однесува и на иселувањето. Доколку реформите и европската интеграција не создаваат подобри услови за живот, предупреди Вајц, луѓето ќе ја бараат својата перспектива таму каде што ќе ја најдат.
Оттука, европската интеграција има и силна демографска димензија.
Прашањето не е само дали Македонија ќе се приближи кон Европската Унија, туку и дали во меѓувреме ќе создаде општество во кое младите ќе имаат причина да останат, да работат, да создаваат семејства и да ја градат својата иднина.
Гаши: Европската агенда треба да стане граѓанска агенда
Претседателот на Собранието Африм Гаши порача дека европската интеграција треба да биде надпартиска и долгорочна определба, а граѓаните постојано да бидат вклучени во процесот. Според него, европската агенда треба да се претвори во граѓанска агенда.
Гаши нагласи дека интеграцијата не е само усогласување на законодавството, исполнување критериуми и отворање или затворање поглавја, туку процес што треба да овозможи темелна промена на системот и подобар животен стандард.
Тој ги посочи подоброто образование и здравствената заштита, достоинствените работни места, функционалните институции, еднаквата правда и борбата против корупцијата како конкретни области во кои треба да се почувствува европската трансформација.
Европски стандарди што се чувствуваат во секојдневието
Токму тука се наоѓа суштината на европскиот процес. За просечниот граѓанин европската интеграција добива смисла кога административната постапка е поедноставна, кога судската одлука не се чека со години, кога лекарската услуга е достапна, кога училиштето нуди квалитетно образование и кога работата овозможува достоинствен живот. Таа се чувствува кога воздухот е почист, улиците и реките не се претвораат во депонии, а институцијата одговара на барањето на граѓанинот.
Во таа смисла, европеизацијата е многу повеќе од геополитичка ориентација.
Таа е прашање за квалитетот на државата.
Ондруш: Политика не само „за“, туку и „со“ граѓаните
Словачкиот европратеник Бранислав Ондруш ја нагласи потребата од непосредно вклучување на граѓаните во политичките процеси. Неговата порака беше дека политиката не треба да се води само за луѓето, туку и заедно со нив. Како симболична промена тој го наведе преминот од пораката „EU for you“ кон „EU with you“ – од „ЕУ за вас“ кон „ЕУ со вас“.
За Ондруш, таквата формулација ја отсликува разликата меѓу пасивен граѓанин кој само ги прима политичките одлуки и активен граѓанин кој учествува во нивното создавање.
Граѓанинот како учесник, а не публика
Во демократското општество граѓанското учество не завршува на изборниот ден. Тоа подразбира јавна дебата, поставување прашања, предлагање решенија, следење на работата на институциите и барање одговорност од носителите на функциите.
Гаши исто така истакна дека европскиот пат не може успешно да се води само од институциите и дека граѓаните треба активно да учествуваат во креирањето на политиките.
Така европската интеграција добива и втора суштинска димензија: покрај реформата на институциите, таа подразбира развој на политичката и демократската култура.
Македонија меѓу европската цел и домашната обврска
Македонија со години го поставува членството во ЕУ како една од своите стратешки цели, но самиот пристапен процес останува поврзан со исполнување конкретни политички и институционални услови. Во актуелната фаза продолжувањето на процесот е поврзано и со уставните измени предвидени во рамката за натамошно движење кон ЕУ. За нивно усвојување е потребно двотретинско мнозинство во Собранието.
Тоа останува значајно политичко прашање.
Но дискусијата на форумот отвори паралелна перспектива: домашните реформи не мора да чекаат решавање на секое политичко прашање во пристапниот процес. Подобрата администрација, поефикасното судство, борбата против корупцијата, заштитата на животната средина, образованието и здравството се области во кои напредокот има вредност сам по себе.
Европеизација пред членството
Оттука произлегува и можеби најважната порака од форумот.
Македонија не мора да го чека денот на формалното членство за да почне да функционира според повисоки европски стандарди. Членството е политичка и институционална цел. Европеизацијата, пак, е процес што треба да се случува секој ден.
Кога законите важат еднакво за сите, кога институциите работат, кога јавните пари се трошат одговорно, кога животната средина се штити, а граѓанинот има достоинствени услови за живот – тогаш европската интеграција веќе добива конкретна содржина.
И токму затоа суштинското прашање можеби не е само кога Македонија ќе стане членка на Европската Унија, туку и каква држава ќе биде Македонија кога тој ден ќе дојде.
