Македонија во 2027. година треба да издаде нова еврообврзница од околу 1,3 милијарди евра, потврди денеска министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска. Конечна одлука на Владата сѐ уште нема, но Министерството веќе се подготвува за големите обврски што достасуваат следната година – отплата на постојни долгови, краткорочни државни хартии од вредност и финансирање на планираниот буџетски дефицит од 3,5% од БДП.
Токму тука почнува спорот што во изминатите денови се претвори во политичка битка со милијарди евра. СДСМ тврди дека новите задолжувања ја водат земјата кон вкупен долг од околу 12 милијарди евра и учество на јавниот долг над 65% од БДП. Владата и ВМРО-ДПМНЕ возвраќаат дека таквата пресметка ги собира новите позајмувања, но не ги одзема долговите што истовремено се отплаќаат. Зад големите бројки стои едно многу поконкретно прашање: колкав дел од парите во 2027. година навистина ќе создадат нов нето-долг, а колкав дел само ќе заменат обврски што веќе постојат?
Што точно потврди министерката за финансии
Димитриеска-Кочоска не ја негираше можноста за задолжување од 1,3 милијарди евра. Напротив, рече дека нова еврообврзница треба да биде издадена во 2027. година, иако постапката сѐ уште не била разгледувана на седница на Владата. Според нејзиното образложение, причината е структурата на обврските што државата треба да ги сервисира следната година.
Според податоците што ги презентира министерката, во 2027. година достасуваат речиси 1,5 милијарди евра по основ на хартии од вредност, внатрешен и надворешен долг и кредити. На тоа се додаваат околу 1,1 милијарда евра државни записи со рок до 12 месеци, како и потребата да се финансира буџетскиот дефицит. Дел од новата еврообврзница треба да биде употребен и за рефинансирање на постојна еврообврзница што достасува во март 2027. година.
Министерката затоа ги нарече „весела математика“ пресметките според кои секое ново позајмување автоматски се додава на постојниот долг. Нејзиниот аргумент е дека при рефинансирање државата зема нов заем, но со него истовремено затвора стар долг. Во таков случај бруто-задолжувањето може да биде високо, без вкупниот долг да порасне за целиот износ на новата позајмица.
Зошто 1,3 милијарди евра не значат автоматски 1,3 милијарди нов долг
Разликата меѓу ново задолжување и рефинансирање е суштинска за разбирање на целата расправа. Ако државата позајми една милијарда евра и со тие пари отплати една милијарда стар долг, нејзината вкупна задолженост по таа операција не се зголемува за една милијарда. Се менува кредиторот, рочноста, каматната стапка и структурата на долгот, а нето-ефектот зависи од тоа колку нови средства остануваат по отплатата на старите обврски.
Сепак, тоа не значи дека рефинансирањето е финансиски неважно. Новата еврообврзница ќе има своја камата, рок на отплата и цена на задолжувањето. Колку ќе ја чини државата може да се процени дури кога ќе бидат познати условите под кои ќе биде издадена. Истовремено, делот од задолжувањето што ќе оди за покривање на буџетскиот дефицит претставува дополнително финансирање, а не само замена на еден стар долг со нов.
Токму затоа за конечна оценка не е доволно да се знае номиналниот износ на еврообврзницата. Треба да се знаат структурата на достасаните обврски, износот што се рефинансира, новото финансирање на дефицитот, каматата и очекуваното движење на БДП. Официјалната рамка за тие показатели е Стратегијата за управување со јавниот долг на Министерството за финансии, каде се објавуваат проекциите и плановите за управување со задолжувањето.
Од каде доаѓа бројката од 12 милијарди евра
СДСМ во својата реакција тврди дека со најавеното задолжување Владата ја води Македонија кон вкупен долг од околу 12 милијарди евра до крајот на 2026. година и дека јавниот долг би надминал 65% од БДП. Партијата пресметува дека власта за 2 години ќе обезбеди околу четири милијарди евра ново задолжување и го користи тоа како аргумент дека задолженоста нагло расте. Овие бројки, во моментот на објавувањето, се политичко тврдење и проекција на опозицијата, а не конечен официјален показател за јавниот долг.
ВМРО-ДПМНЕ, пак, во својата реакција наведува дека јавниот долг на крајот од вториот квартал на 2026. година изнесувал 58,8% од БДП – 0,6 процентни поени помалку од крајот на 2025. и 2,6 процентни поени помалку од крајот на 2024. година. Партијата тврди и дека од втората половина на 2024. година до 2026. година биле сервисирани обврски од над 4,5 милијарди евра. И овие бројки во јавната дебата се изнесени во партиско соопштение, па треба да се читаат одвоено од самата официјална статистика и стратегиите на Министерството.
Две различни бројки можат да ја опишуваат истата состојба
Политичкиот судир дополнително се заматува затоа што се споредуваат различни категории. Апсолутниот долг покажува колку пари должи јавниот сектор, додека односот долг-БДП покажува колкав е тој товар во однос на големината на економијата. Можно е номиналниот долг во евра да расте, а неговото учество во БДП да се намалува ако економијата расте побрзо. Можно е и спротивното.
Затоа ниту самата бројка од 1,3 милијарди евра кажува сѐ, ниту процентот на долг во однос на БДП може сам да одговори колку ќе чини новото задолжување. За граѓаните е поважно колкав дел од буџетот ќе оди за камати и отплата, дали задолжувањето финансира тековен дефицит или инвестиции и под какви услови државата ќе може повторно да излезе на меѓународниот пазар.
Изјавата на Димитриеска-Кочоска потврдува дека еврообврзницата за 2027. година е реално разгледувана опција, но конечната одлука и условите допрва треба да бидат утврдени. Наспроти тоа, проекцијата на СДСМ за долг од 12 милијарди евра и одговорот на ВМРО-ДПМНЕ се спротивставени политички толкувања на истиот проблем.
Затоа во моментов најпрецизно е да се каже дека Македонија се подготвува за значително финансирање во 2027. година, делумно поради големи достасани обврски и делумно поради планираниот дефицит. Дали тоа ќе значи драматично зголемување на нето-долгот не може да се утврди само од номиналната вредност на идната еврообврзница. Одговорот ќе зависи од тоа што точно ќе се отплати, колку нов долг ќе остане по рефинансирањето и под какви услови ќе биде обезбеден.
