Бугарија не ја отфрла можноста Европската Унија да биде вклучена во разговорите меѓу Скопје и Софија, но истовремено не остава простор тоа да се толкува како согласност за повторно отворање на условите што веќе се дел од европскиот пристапен процес. Одговорот од бугарското Министерство за надворешни работи на иницијативата од Скопје внесува нова дипломатска нијанса во долгогодишниот спор: разговорите можат уште поизразено да се преселат во европска институционална рамка, но Софија инсистира дека преземените обврски остануваат.
Тоа практично значи дека прашањето веќе не е само дали ЕУ ќе биде присутна, туку што точно би било предмет на разговорите во нејзино присуство.
Софија: Европскиот пат треба да се разгледува во европските институции
Бугарското Министерство за надворешни работи наведува дека пристапувањето на Македонија кон Европската Унија е европско прашање и дека треба да се разгледува во рамките на европските институции. Истовремено, Софија порачува дека останува отворена за конструктивен дијалог и очекува Македонија да ги исполни веќе преземените обврски за да може да продолжи напред во европскиот интеграциски процес.
Тоа е важна разлика. Бугарската страна не вели дека европските институции не треба да учествуваат. Но, исто така, не наведува дека нивното учество би значело отворање нови преговори за она што веќе е договорено во рамките на европскиот процес.
Скопје бара ЕУ како дополнителна институционална гаранција
Македонската страна во последниот период ја промовира идејата идните разговори со Бугарија да не се водат само билатерално.
Министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски ја отвори можноста во процесот да бидат вклучени институциите на Европската Унија или претставници на земји членки. Во основата на македонскиот пристап е аргументот дека непосредното европско присуство би можело да создаде повисоко ниво на доверба, институционална предвидливост и поголема јасност околу обврските на сите страни.
Тоа е особено значајно затоа што односите меѓу Скопје и Софија веќе подолг период се оптоварени со различни толкувања за тоа што е билатерално прашање, а што е дел од европскиот пристапен процес.
Софија повлекува јасна линија околу обврските од 2022 година
Последните официјални позиции на бугарската дипломатија покажуваат континуитет. Во мај годинава по средбата на шефовите на дипломатиите на двете земји бугарското МНР соопшти дека „целосното спроведување“ на обврските преземени кон Европската Унија во рамките на европскиот консензус од јули 2022. година останува, според Софија, основата за одржлив напредок на Северна Македонија кон членство. Бугарската дипломатија ја повтори оваа позиција и во јули 2026 година во разговори за процесот на проширување на Унијата.
Оттука, евентуалното европско присуство на идните разговори не треба автоматски да се толкува како сигнал дека Софија е подготвена да преговара за нови услови. Напротив, бугарската позиција е дека постојната европска рамка треба да се спроведе.
Европски посредник, набљудувач или гарант?
Се отвора најинтересното политичко прашање. Ако ЕУ биде подиректно вклучена во разговорите, каква точно ќе биде нејзината улога? Една можност е европските институции да дејствуваат како олеснувач на дијалогот меѓу двете земји. Друга е нивната улога да биде повеќе набљудувачка – односно да следат што е договорено и како се спроведува. Трета можност е Скопје да настојува европското присуство да обезбеди поголема институционална предвидливост, односно гаранции дека по исполнувањето на конкретно утврдените услови нема постојано да се отвораат дополнителни прашања.
Засега нема официјално договорен нов механизам со таква улога.
Вклучување на ЕУ не значи автоматски нова преговарачка рамка
Во јавноста лесно може да се создаде впечаток дека прифаќањето разговорите да се водат со европско присуство значи и согласност за повторно преговарање на целата рамка. Од досегашните позиции тоа не произлегува. Бугарија веќе подолг период нагласува дека европскиот консензус постигнат во 2022 година останува основа врз која треба да продолжи македонскиот пристапен процес.
Затоа попрецизно е да се каже дека Софија не ја отфрла европската институционална вклученост, но истовремено инсистира таа да функционира во рамките на веќе договорените правила. Тоа е значително поинаква позиција од евентуално прифаќање нови преговори за содржината на самата рамка.
Каде е просторот за компромис?
Просторот најверојатно треба да се бара во начинот на водење и следење на процесот, а не во претпоставката дека досегашните договори автоматски ќе бидат заменети со нови. Скопје настојува да добие поголема европска институционална гаранција.
Софија инсистира договореното да се исполни. Европската Унија, пак, има интерес процесот на проширување да биде веродостоен, предвидлив и заснован врз исполнување на утврдените критериуми. Доколку овие три позиции се претворат во функционален механизам за дијалог, европското присуство би можело да има практично значење. Но ако секоја страна очекува од ЕУ да го потврди исклучиво нејзиното толкување на спорот, самото присуство на Брисел нема да биде доволно за надминување на разликите.
Нов канал за разговор, но не и разрешница
Последниот одговор од Софија не претставува разрешница на македонско-бугарскиот спор. Тој покажува дека идејата европските институции подиректно да бидат дел од процесот не е однапред отфрлена. Сега клучното прашање е дали Скопје, Софија и институциите на ЕУ можат прецизно да определат што би значело тоа европско присуство.
Дали ќе биде посредување? Дали ќе биде следење на преземените обврски? Дали ќе претставува дополнителна политичка гаранција? Или само продолжување на постојниот процес во институционална европска форма?
Одговорот на тие прашања ќе покаже дали новата дипломатска формула може да отвори простор за приближување или само ќе ги пренесе старите разлики од билатералната на европската маса.
