На Блискиот Исток мирот одамна не е само дипломатски збор. Тој е прашање на преживување, на регионална моќ, на големи сили и на држави што се обидуваат да зборуваат како посредници додека истовремено ги градат сопствените воени и геополитички позиции. Во таа слика најновата порака на турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган звучи како типичен пример за современата блискоисточна дипломатија: остар јазик кон Израел, повик за регионална стабилност, но и јасна порака дека Турција ќе ја зајакнува соработката со НАТО, Европската Унија и сопствената одбранбена индустрија.

Говорејќи по враќањето од Казахстан, Ердоган изјави дека „израелските провокации“ најпрво мора да бидат неутрализирани за да може да се гради вистински мир на Блискиот Исток. Државите треба да ги штитат правата на сопствените граѓани, а не интересите на актери надвор од регионот.

Турската порака: регионален мир, но од позиција на сила

Ердогановата изјава не е изолирана реакција. Таа се вклопува во подолгата турска линија на јавна критика кон Израел, особено по војната во Газа и пошироките регионални тензии во кои се вклучуваат Иран, САД и други актери. Во изјавата се преплетуваат две пораки: првата е морално-политичка – дека мирот не може да се гради врз, како што вели Анкара, израелски акции што ја потпалуваат нестабилноста; втората е стратешка – дека Турција сака да остане клучен регионален играч, а не само набљудувач на одлуки донесени во Вашингтон, Тел Авив, Брисел или Техеран.

Затоа не е случајно што Ердоган во исто време зборува и за НАТО, и за ЕУ, и за Организацијата на турските држави, и за одбранбената индустрија. Според пренесените изјави, Анкара очекува важни одлуки на претстојниот самит на НАТО, продолжува разговори со САД околу програмата Ф-35 и го истакнува домашниот борбен авион од петта генерација „КААН“ како симбол на новата турска амбиција. Daily Sabah и Türkiye Today ја пренесуваат истата рамка: Турција сака да биде и критичар на западната политика кон Блискиот Исток, и неопходен западен безбедносен партнер.

Тоа е суштината на турската позиција: Анкара не сака да избира меѓу регионална автономија и западни врски. Таа сака и едното и другото. Турција е членка на НАТО, а самитот на Алијансата во 2026 година треба да се одржи во Анкара на 7. и 8. јули, според официјалната објава на НАТО. Истовремено, Европската комисија ја опишува Турција како земја кандидат и клучен партнер на ЕУ во области како миграција, безбедност, трговија и контратероризам, иако Советот на ЕУ наведува дека пристапните преговори се во застој од 2018 година.

Газа како точка каде што дипломатијата се судира со војната

Додека Ердоган зборува за мир и регионални провокации, од Газа доаѓа нова воена вест што ја потврдува кревкоста на секоја дипломатска формула. Израелските одбранбени сили соопштија дека во воздушен напад во градот Газа бил убиен Из ал-Дин ал-Хадад, висок командант на Хамас и лидер на неговото воено крило.

Според Ројтерс, Израел потврдил дека го убил Хадад во насочен напад во Газа, а висок функционер на Хамас ја потврдил неговата смрт. Израел го смета Хадад за еден од клучните организатори на нападите од 7. октомври 2023. година, додека Хамас го осуди убиството и го обвини Израел за продолжување на агресијата. Ројтерс јави и дека во нападот загинале неговата сопруга и ќерка, што ја отвора старата и тешка дилема на секоја „прецизна“ воена операција во густо населена зона: каде завршува воената цел, а каде почнува цивилната цена.

Токму тука се гледа јазот меѓу воената логика и дипломатската реторика. Израел го претставува нападот како дел од борбата против структурата на Хамас и како продолжување на потрагата по одговорните за 7 октомври. Палестинската страна и нејзините сојузници го гледаат како уште еден доказ за израелско прекршување на примирјето и за напад врз цивилното население. Меѓу тие две верзии стои една сè потемна реалност: Газа останува простор во кој секоја политичка порака веднаш се мери со нови урнатини, нови погреби и нови радикализации.

Ердоган како критичар на Израел и партнер на Западот

Позицијата на Турција е сложена токму затоа што не може да се сведе на една линија. Ердоган зборува со остар речник кон Израел, но Анкара не ја напушта западната безбедносна архитектура. Турција не е надворешен коментатор на НАТО, туку една од неговите најважни членки на југоисточното крило. Истовремено, со ЕУ има долга, фрустрирачка и недовршена врска: кандидатски статус, економска меѓузависност, миграциска соработка, но и замрзнат пристапен процес, недоверба околу владеењето на правото и различни геополитички очекувања.

Затоа Ердогановата порака дека Турција е „голема можност“ за ЕУ не е само дипломатски комплимент кон Брисел. Таа е потсетување дека Европа во новата безбедносна реалност тешко може да ја игнорира Турција, дури и кога има сериозни политички забелешки кон нејзиниот демократски профил. Од друга страна, Турција тешко може целосно да се одвои од Европа и НАТО, дури и кога сака да води поавтономна регионална политика.

Овој двоен однос е централната турска формула: критика на западната политика кога станува збор за Израел и Газа, но барање западна соработка кога станува збор за одбрана, авиони, технологија, трговија и дипломатски статус. Тоа не е противречност само на Ердоган. Тоа е противречност на целиот современ меѓународен поредок, во кој државите истовремено се партнери, конкуренти, критичари и зависници една од друга.

Блискиот Исток како поле на туѓи и сопствени интереси

Кога Ердоган вели дека државите треба да ги бранат правата на сопствените граѓани, а не интересите на актери надвор од регионот, тој допира чувствителна точка. Блискиот Исток со децении е простор во кој локалните конфликти се зголемуваат преку странски интервенции, безбедносни договори, енергетски интереси, идеолошки проекти и воени сојузи. Но истовремено, не треба да се заборави дека и регионалните сили – Турција, Иран, Саудиска Арабија, Израел, Египет, Катар и други – не се само жртви на надворешни игри. И тие имаат свои агенди, свои сојузници, свои прокси-влијанија и свои црвени линии.

Затоа повикот за „регионални решенија“ звучи неопходно, но не е доволен. Регионалните актери можат да произведат мир, но можат да произведат и нови судири ако секој го чита мирот како проширување на сопствената зона на влијание. Во таа смисла, најважното прашање не е само дали Израел ќе престане со нападите, дали Хамас ќе биде воено ослабен, дали Иран ќе биде потиснат или дали САД ќе го намалат притисокот. Прашањето е дали постои политичка архитектура што може да ја замени логиката на одмазда со логика на безбедност за сите цивили.

Убиството на Хадад и ризикот од нова спирала

Убиството на Хадад за Израел може да биде претставено како значајно оперативно достигнување. За Хамас, тоа е нов повод за мобилизација и за претворање на командантот во симбол. За цивилите во Газа, тоа е уште еден ден во кој воените пресметки повторно влегуваат во нивниот секојдневен живот. Во таа спирала секоја страна добива сопствена потврда: Израел дека мора да продолжи со воени удари, Хамас дека е под егзистенцијален напад, регионалните актери дека треба да ја заострат реториката, а големите сили дека не смеат да го изгубат влијанието.

Мирот не се гради со симболични победи што ја хранат следната одмазда. Тој бара нешто што во моментов изгледа најретко: политичка волја да се заштитат цивилите, да се отвори простор за преговори и да се прекине навиката секој безбедносен успех веднаш да произведува нова политичка траума. Додека тоа не се случи, секоја изјава за мир ќе биде придружена со вест за нов напад, нова ликвидација или нова закана.

Panoptikum став

Ердогановата порака треба да се чита трезвено. Таа не е само хуманитарен повик, ниту само антизраелска реторика. Таа е дел од турската стратегија да се позиционира како регионална сила што зборува во име на муслиманскиот и блискоисточниот простор, но истовремено останува во западната безбедносна и економска пресметка. Во тоа има и принцип, и интерес, и амбиција.

Суштината не е во тоа дали Ердоган ќе добие дипломатски поен, дали Израел ќе прикаже нов воен успех или дали Хамас ќе претвори ново убиство во митологија на отпорот. Суштината е дека Блискиот Исток повторно се движи по линија каде што секоја страна зборува за мир, а дејствува како да се подготвува за следна војна. Ако регионалните држави навистина сакаат да ги бранат своите граѓани, тогаш првиот чекор е јасен: цивилниот живот мора да стане поважен од симболичната победа.

Сè друго е дипломатија со чад во заднина.