Енио Мориконе не беше само италијански композитор. Тој беше еден од оние ретки творци по кои филмот веќе не звучи исто. Роден во Рим на 10 ноември 1928 година, Мориконе израсна во свет во кој музиката не беше украс, туку јазик – начин да се каже она што зборот не може да го носи до крај.

Во неговата долга кариера создаде музика за стотици филмски и телевизиски продукции, но и бројни концертни, камерни, хорски и симфониски дела. Според најчесто наведените биографски податоци, неговиот опус опфаќа повеќе од 400 партитури за филм и телевизија и повеќе од 100 класични композиции, што го прави еден од најплодните композитори на 20. и почетокот на 21. век.

Од труба до големото платно

Мориконе музичкото образование го стекнал на римскиот Конзерваториум „Санта Чечилија“, каде што студирал труба и композиција. Токму таа основа – дисциплината на класичната школа и чувството за звук на инструменталист – подоцна ќе стане препознатлива во неговите филмски теми.

Пред да стане име што ќе се изговара со почит во светот на филмот, работел како трубач, аранжер и композитор. Во 1950-тите почнал да пишува музика за филм, но истовремено создавал и аранжмани за популарна музика. Неговата вештина била токму во тоа што не правел ѕид помеѓу „високата“ и „популарната“ музика. Кај него оркестарот, свирежот, електричната гитара, хорот, камбаната, тишината и човечкиот здив можеа да станат една иста драмска реченица.

Серџо Леоне и звукот на митскиот вестерн

Најпознатата страница од неговата биографија е врзана за режисерот Серџо Леоне. Нивната соработка започнала во 1964 година со филмот „За грст долари“, а потоа продолжила со „За неколку долари повеќе“ и „Добар, лош, грд“. Токму таа таканаречена „доларска трилогија“ го промени звукот на вестернот.

Мориконе не ја следеше сликата послушно. Тој ѝ се спротивставуваше, ја прошируваше, ја вознемируваше. Во неговите вестерни има свирежи, крици, тапани, гитари, хорски гласови, труби и чудни звучни знаци што звучат како повик од некој стар, суров и митски свет. Во „Добар, лош, грд“ музиката не е придружба на сцената – таа е лик, простор, судбина.

Последната голема соработка со Леоне дојде со „Беше еднаш во Америка“, гангстерска епопеја во која Мориконе создаде една од своите најнежни, најболни и најзапаметени теми.

Повеќе од филмски композитор

Иако јавноста најчесто го памети по филмската музика, Мориконе никогаш не бил само „композитор за филмови“. Тој создавал театарска, симфониска, камерна и хорска музика, дела за оркестар и солисти, како и современи композиции со јасна експериментална линија.

Бил член на Националната академија „Санта Чечилија“ и дел од италијанската современа музичка сцена, во која не бил само популарно име, туку и сериозен автор со силна композиторска дисциплина.

Токму тоа е важно кај Мориконе: тој не ја третираше филмската музика како помал жанр. Напротив, ја постави на исто рамниште со концертната музика. Покажа дека една филмска тема може да биде и популарна, и сложена, и емотивна, и интелектуално изведена.

Награди, признанија и задоцнета правда

Мориконе беше номиниран повеќепати за Оскар пред конечно да ја добие почесната награда на Академијата во 2007 година за неговиот „величествен и повеќестран придонес во уметноста на филмската музика“. Наградата му ја додели Клинт Иствуд, лицето што за многумина остана неразделно од вестерн-светот на Серџо Леоне.

Но приказната не заврши таму. Во 2016 година Мориконе го доби и својот прв натпреварувачки Оскар – за музиката во филмот „Омразените осуммина“ на Квентин Тарантино. Со тоа, на 87-годишна возраст, тој конечно ја доби и онаа награда што долго му беше одложувана.

Во текот на кариерата освои и Греми, Златни глобуси, БАФТА-награди и многу други меѓународни признанија. Но кај Мориконе наградите се само административен запис на нешто што публиката одамна го знаеше: неговата музика веќе беше влезена во колективното паметење.

Музика што останува и кога филмот ќе заврши

Енио Мориконе почина во Рим на 6 јули 2020 година, на 91-годишна возраст, по последици од пад и скршеница на бутната коска.

Но неговата музика не замина со него. Таа продолжува да живее во сцени што ги паметиме и кога не го паметиме целиот филм. Во еден поглед на Клинт Иствуд. Во пуст пејзаж. Во осамена хармоника. Во глас што доаѓа од некаде далеку. Во тишина што одеднаш станува поголема од зборовите.

Мориконе го научи филмот дека музиката не мора да биде заднина. Може да биде срце. Може да биде нерв. Може да биде сеќавање. Може да биде она што останува кога приказната ќе заврши, а гледачот уште не сака да стане од столот.