Постојат музички документи што не се само сведоштво за едно време, туку доказ дека уметноста понекогаш се раѓа токму таму каде што сè изгледа кревко, напнато и речиси невозможно. Таков е случајот со „Elis & Tom“ – легендарниот албум на Елис Реџина и Том Жобим, снимен во Лос Анџелес во 1974 година, денес сметан за едно од најиконските изданија во историјата на бразилската музика.

На 6 јуни, во МКЦ – Кино Фросина, со почеток во 20:00 часот, во рамки на 25. ОФФест ќе се одржи ексклузивна проекција на документарниот филм „Elis & Tom – It had to be you“. Ова не е само филм за снимање на албум. Ова е ретка можност на големо платно да се види како една музичка легенда не се создава во мирна, свечена атмосфера, туку низ сомнеж, судир, тензии, паузи, погледи и оној последен, спасоносен момент кога музиката станува посилна од сè друго.

Лос Анџелес, 1974: средба на два музички универзума

Февруари 1974 година. Лос Анџелес. Том Жобим, олицетворение на боса-новата и еден од најважните композитори што Бразил му ги дал на светот, се среќава со Елис Реџина, тогаш најпопуларната и најмоќната пејачка во Бразил. Тие влегуваат во студио за да го снимат албумот „Elis & Tom“ – проект што од денешна перспектива изгледа речиси неизбежен, но во моментот на создавањето бил сè освен лесен.

Елис го донела својот бенд, кој им се придружил на Том Жобим и на извонредни музичари во Лос Анџелес. Аранжманите биле подготвени од Бил Хичкок, снимањето се одвивало во студиото на MGM, а зад целата средба стоела идејата да се соединат две големи сили на бразилската музика. Но кога два толку силни авторски темперамента ќе се најдат во ист простор, резултатот не мора веднаш да биде хармонија. Понекогаш најпрво се појавува отпор.

Токму тоа е драмата на овој филм. Не станува збор за удобно славење на веќе признат класик, туку за влегување во неговата внатрешна кујна. „Elis & Tom – It had to be you“ покажува како еден албум што денес го слушаме како совршена рамнотежа бил создаван во атмосфера на несигурност, судири и моменти кога проектот можел да биде прекинат. Ремек-делата често изгледаат мирно дури откако ќе завршат. Додека се создаваат, знаат да бидат бура.

Ексклузивна проекција што носи повеќе од музичка носталгија

Проекцијата во Кино Фросина има особена тежина затоа што филмот се потпира на ретки и долго необјавени снимки од самиот процес на снимање. Материјалот бил забележан од тим предводен од режисерот Роберто де Оливеира, кој ја организирал средбата меѓу Елис и Том. Потоа, тие снимки биле чувани децении – цели 45 години – сè додека не биле реставрирани и ремастерирани во 2018 година.

Таа архивска основа му дава на документарецот нешто што не може да се измисли ниту со најдобра реконструкција: непосредност. Камерата не гледа митови, туку луѓе во процес. Гледа концентрација, нервоза, смеење, недоверба, проби, мали поместувања, креативни судири и радост кога песната конечно ќе го најде својот облик. Затоа филмот не е само за љубителите на боса-новата. Тој е за секој што некогаш сакал да види како изгледа создавањето кога е голо, човечко и неизвесно.

Во време кога културната меморија сè почесто се сведува на брзи клипови и површни легенди, ваква ексклузивна проекција е важна. Таа го враќа вниманието кон процесот. Кон трудот. Кон ризикот. Кон тоа дека зад секоја песна што подоцна ќе стане „вечна“ стојат часови во кои никој не знае дали навистина ќе успее.

Елис Реџина – глас што не пеел, туку живеел во песната

Елис Реџина не била пејачка што само точно ги отпева нотите. Таа влегувала во песната со цело тело, со драмска интелигенција, со нерв, со прецизност и со емоција што никогаш не била евтина. Нејзиниот глас имал способност да ја отвори песната однатре – да ја направи истовремено интимна и опасно жива.

Во „Elis & Tom“ таа не е само изведувачка на композициите на Жобим. Таа е рамноправна сила. Нејзината енергија, нејзината желба за контрола, нејзината експресивност и нејзината музичка чувствителност го туркаат албумот кон нешто поголемо од убаво студиско издание. Елис ја внесува драмата на присуството. Таа не дозволува песната да остане само елегантна; ја прави човечка.

Том Жобим – архитект на тишината и мелодијата

Том Жобим, од друга страна, бил композитор на суптилноста. Неговата музика не се наметнува со сила; таа влегува полека, како светлина низ прозорец. Во светската музичка историја тој останува едно од клучните имиња на боса-новата – човекот што го претвори бразилскиот звук во универзален јазик, без да му ја одземе локалната топлина.

Во средбата со Елис, Жобим носи сосема поинаков тип присуство. Поспокоен, поинтровертен, понекогаш тежок за читање, но со неверојатна способност да создаде мелодија што изгледа како да постоела отсекогаш. Затоа судирот меѓу нив двајца е толку плоден. Елис внесува оган; Жобим внесува воздух. Албумот живее токму таму каде што тие два елемента конечно се помируваат.

Албум што станал културен споменик

„Elis & Tom“ не е важен само затоа што го спојува гласот на Елис Реџина со композициите и музичката чувствителност на Том Жобим. Важен е затоа што успева да биде истовремено голем и тивок, интимен и историски, префинет и емотивно отворен. Во него се наоѓаат песни што одамна влегле во канонот на бразилската музика, меѓу нив „Águas de Março“, „Só Tinha de Ser com Você“, „Modinha“ и „Corcovado“.

Официјалниот документарец „Elis & Tom – It had to be you“ токму затоа има посебна вредност: тој не го третира албумот како готов споменик, туку како жива борба. Гледачот има чувство дека присуствува на момент пред историјата да стане историја. Нема дистанца, нема музејска стаклена витрина. Има студио, луѓе, звук, нервоза и музика што полека ја презема просторијата.

Дополнителниот видео-материјал достапен преку YouTube само ја потврдува магнетната привлечност на оваа приказна: нејзината суштина не е во тоа што гледаме славни имиња, туку во тоа што гледаме како славата се создава пред да биде препознаена како таква.

Зошто оваа проекција на ОФФест е важна

ОФФест одамна не е само фестивал на „музики од светот“ во најопштата смисла на зборот. Тој е простор во кој Скопје може да слушне, види и почувствува култури што не се сведуваат на егзотика, туку доаѓаат со сопствена историја, болка, убавина и достоинство. Во таа рамка, ексклузивната проекција на „Elis & Tom – It had to be you“ е повеќе од филмска точка во програмата. Таа е културен настан.

Во Кино Фросина, на 6 јуни, публиката нема само да гледа документарец за снимање на албум. Ќе гледа како музиката го победува распаѓањето. Како два карактера што можеле да се разминат успеваат да создадат нешто што останува. Како уметноста, кога навистина ќе се случи, не бара совршени услови – туку вистински луѓе, вистински ризик и момент во кој сите престануваат да се бранат од песната.

Паноптикум пишува за вакви приказни и вредности затоа што тие нè потсетуваат дека културата не е украс на секојдневието, туку негово најдлабоко паметење. Една студиска средба од 1974 година, зачувана на филмски материјал и оживеана по децении, денес доаѓа во Скопје како доказ дека големата музика не припаѓа само на местото каде што е создадена. Таа им припаѓа на сите што умеат да ја слушаат.

Информации за проекцијата

Филм: „Elis & Tom – It had to be you“
Настан: ексклузивна проекција на документарен филм во рамки на 25. ОФФест
Датум: 6 јуни
Локација: МКЦ – Кино Фросина
Почеток: 20:00 часот
Режија: Роберто де Оливеира
Продуцент: Диого Пирес Гонкалвеш
Продукција: Rinoceronte Entretenimento
Сценарио: Нелсон Мота
Година: 2023
Времетраење: 100 минути