Владејачката Единствена Русија излегува од парламентарните избори со најголемата пратеничка група во својата историја. Според прелиминарните резултати на Централната изборна комисија, партијата добила 57,83% од гласовите по партиски листи и се очекува да располага со 355 од вкупно 450 места во Државната дума. Резултатот ѝ обезбедува двотретинско мнозинство во долниот дом, но изборите се одржаа во политичка средина што ОБСЕ и Европската Унија ја критикуваат поради ограничената конкуренција, отсуството на меѓународни набљудувачи и исклучувањето на дел од антивоените кандидати.
Русија ги заврши првите избори за Државната дума по почетокот на руската целосна инвазија врз Украина во февруари 2022. година со резултат што дополнително ја зголемува парламентарната тежина на Единствена Русија. По пребројувањето на повеќе од 95% од гласачките ливчиња, руската Централна изборна комисија соопшти дека Единствена Русија освоила 57,83% од гласовите, наспроти 49,8% на изборите во 2021. година. Прелиминарната распределба ѝ дава 355 од 450 пратенички места, што би било рекорд за партијата. Излезноста, според изборната комисија, достигнала околу 59,3%.
Важно е резултатите во оваа фаза да се означуваат како прелиминарни. Претседателката на Централната изборна комисија Ела Памфилова најави дека конечните резултати треба да бидат утврдени најрано на 25. септември.
Како 57,83 проценти од гласовите носат 355 од 450 мандати?
На прв поглед разликата меѓу освоените 57,83 проценти од гласовите и речиси 79 проценти од пратеничките места може да изгледа голема. Причината е рускиот мешан изборен систем. Од 450 пратеници во Државната дума, 225 се избираат преку пропорционални партиски листи, додека останатите 225 се избираат во едномандатни изборни единици. Единствена Русија, покрај првото место на партиската листа, оствари изразена предност и во директните изборни единици. Според Памфилова, кандидатите на партијата водеа во 208 од 225 едномандатни окрузи во моментот кога беа објавени прелиминарните податоци.
Токму комбинацијата од резултатот по партиска листа и победите во голем број индивидуални изборни единици ја создава парламентарната разлика.
Во претходниот состав Единствена Русија имаше 324 места. Во 2016. година нејзиниот тогашен рекорд изнесуваше 343 пратеници, што значи дека проектираните 355 места би биле најсилната парламентарна позиција на партијата досега.
Што значи двотретинското мнозинство?
Бројката од 355 мандати е политички значајна поради прагот од две третини од вкупно 450 пратеници, односно 300 места.
Со ваква пратеничка група Единствена Русија не зависи од гласовите на другите парламентарни партии за достигнување на двотретинскиот праг во Думата, вклучително и при гласањето за федерални уставни закони и за дел од процедурите поврзани со уставни измени. Тоа, сепак, не значи дека Думата сама може да ја измени руската Конституција: за федералните уставни закони е потребно и најмалку тричетвртинско мнозинство во Советот на Федерацијата, а измените на поглавјата 3–8 на Уставот дополнително бараат одобрување од законодавните тела на најмалку две третини од руските региони. Оттука, поточна е формулацијата дека Единствена Русија располага со уставно, односно двотретинско мнозинство во самата Државна дума, отколку дека може самостојно да ја менува целата уставна конструкција на државата.
Комунистите втори, зад нив ЛДПР и Нови луѓе
Според прелиминарните резултати по обработени 95,18% од гласовите, Комунистичката партија на Руската Федерација беше втора со 13,81%, Либерално-демократската партија – ЛДПР доби 8,98%, а Нови луѓе 7,96%. Партијата Праведна Русија се движеше непосредно околу изборниот праг од пет проценти додека пребројувањето сè уште траеше, поради што конечниот број мандати на помалите партии треба да се зема со резерва до официјалното потврдување на резултатите.
Ова е важно и за читањето на изборниот резултат: изборите не беа претседателски и Владимир Путин не беше кандидат. Граѓаните избираа состав на Државната дума. Сепак, Единствена Русија е владејачката партија која политички го поддржува претседателот, па резултатот има директно значење за институционалната поддршка на претседателската политика во парламентот.
Први парламентарни избори во услови на војната во Украина
Овие избори имаат посебна политичка тежина бидејќи се први за Државната дума по февруари 2022. година.
Путин во текот на изборниот процес го претставуваше гласањето како показател на националното единство и поддршката за курсот на државата во услови на војна. Ројтерс наведува дека Кремљ го третирал изборниот процес и како тест за поддршката за руската воена политика.
Самиот број гласови за Единствена Русија не може автоматски да се изедначи со процент на руски граѓани што ја поддржуваат војната. Станува збор за парламентарни избори во кои гласачите избираа партии и кандидати по повеќе домашни теми, а истовремено постојат сериозни спорови околу степенот на политичка конкуренција. Токму затоа, изборниот резултат и процената на поширокото јавно расположение во Русија се две различни прашања.
Јаблоко и ограничениот простор за антивоена опозиција
Една од најспорните точки на изборниот процес беше статусот на Јаблоко, долгогодишна либерална партија која јавно се спротивставува на војната. Според АП и официјалната реакција на Европската Унија, кандидатската листа на Јаблоко на федерално ниво беше исклучена од изборите, со што единствената регистрирана партија со јасно изразена антивоена платформа не можеше да учествува со национална листа.
Ројтерс опишува политички систем во кој значителен дел од кандидатите што се спротивставуваат на војната не учествуваа во изборната трка. Јаблоко, сепак, успеа да обезбеди ограничено присуство на регионално ниво, откако во Новгород ја премина границата од пет проценти за регионалниот парламент. Овој контекст е важен при толкувањето на резултатот: бројките недвосмислено покажуваат многу големо парламентарно мнозинство за Единствена Русија според официјалните резултати, но не ја отстрануваат дебатата за степенот на конкурентност на изборниот процес.
ОБСЕ без набљудувачи: Москва не испрати покана
За разлика од голем број избори во земјите-членки на ОБСЕ, гласањето во Русија не беше набљудувано од мисија на Канцеларијата за демократски институции и човекови права – ОДИХР. Причината не беше одлука на ОБСЕ да одбие набљудување, туку тоа што руските власти не упатија покана.
Во соопштение од 6. август ОДИХР и Парламентарното собрание на ОБСЕ оценија дека неиспраќањето покана е спротивно на обврските преземени од државите учеснички со Копенхашкиот документ од 1990. година и дека отсуството на набљудувачи ја оневозможува независната меѓународна процена според методологијата на организацијата. Отсуството на ОБСЕ само по себе не претставува доказ за конкретна изборна нерегуларност, но значи дека за овие избори нема вообичаена независна набљудувачка мисија на организацијата која би можела систематски да ги оцени кампањата, медиумското покривање, гласањето и пребројувањето.
ЕУ со критики за политичката средина
Европската Унија објави посебна реакција на 21 септември во која оцени дека изборите се одржале во средина со продлабочени ограничувања на политичката конкуренција. ЕУ го посочи исклучувањето на кандидатите на Јаблоко и оцени дека руските власти користеле административни и судски механизми против противниците на војната и дека пристапот до независни информации бил сериозно ограничен. Ова се оценки на Европската Унија, а не формулации што произлегуваат од руските официјални изборни органи.
Од друга страна, руските власти го претставуваат изборниот процес како легитимен и резултатите како израз на изборот на гласачите. Централната изборна комисија соопшти дека изборите се одржале во согласност со руското законодавство, додека критичарите и дел од опозициските активисти пријавуваа нерегуларности.
Посебен спор околу гласањето на окупираните украински територии
Дополнителен меѓународен спор предизвика организирањето гласање и на украинските територии што се под руска контрола. Москва ги вклучува овие подрачја во својот изборен систем врз основа на анексиите што Русија ги прогласи во 2022. година. Украина, Европската Унија и голем дел од меѓународната заедница не ги признаваат тие анексии. ЕУ во реакцијата од 21 септември нагласи дека изборите организирани од Русија на меѓународно призната украинска територија немаат правно дејство според нејзиниот став и повторно го потврди непризнавањето на руската анексија.
Тоа создава уште една важна разлика меѓу официјалната руска интерпретација на изборите и нивното меѓународно прифаќање.
Воените ветерани стануваат повидлив дел од политичкиот систем
Еден од карактеристичните елементи на кампањата беше присуството на кандидати со воено искуство од Украина. Во предизборниот период речиси 200 кандидати со такво искуство се натпреваруваа за парламентарни функции, а Кремљ во изминатите години јавно промовира програми за вклучување ветерани во државната администрација и политиката.
Тоа укажува на поширок процес во руската политика: војната не е само надворешнополитичко и безбедносно прашање, туку постепено влијае и врз составот на институциите и кадровската политика.
Сепак, само по бројот на избрани ветерани не може да се заклучи колкаво влијание тие ќе имаат врз конкретни одлуки на Думата.
Големо мнозинство, но не и крај на политичките прашања
Од институционален аспект, резултатот е јасен: ако конечните податоци ја потврдат сегашната распределба, Единствена Русија ќе има 355 пратеници, значително над потребните 300 за двотретинско мнозинство во Државната дума. Тоа ѝ обезбедува на владејачката партија голема автономија при парламентарното гласање и го намалува значењето на поддршката од останатите партии за достигнување на клучните прагови во долниот дом.
Но, пошироката политичка слика е посложена. Изборите се одржаа во време на продолжена војна, економски притисоци и украински напади со беспилотни летала врз руска територија, но и во услови на значително стеснет простор за антивоената политичка опозиција. Затоа резултатот може прецизно да се опише како големо парламентарно мнозинство на Единствена Русија според официјалните прелиминарни резултати. Пошироките заклучоци за расположението на целото руско општество, поддршката за војната или квалитетот на изборниот процес бараат одделна анализа и земање предвид на ограничувањата на политичката конкуренција и отсуството на ОБСЕ.
Конечната потврда на изборните резултати ќе покаже дали сегашната проекција од 355 мандати ќе остане непроменета.
