Електронската фактура на прв поглед изгледа како техничка замена на хартијата со дигитален документ. Но промената што се најавува во Македонија е многу подлабока. Таа не го менува само начинот на кој компаниите ќе ги издаваат и примаат фактурите, туку и начинот на кој државата ќе ја набљудува, анализира и контролира економската активност.
Според најавата на директорката на Управата за јавни приходи, Елена Петрова, УЈП и Министерството за финансии се во напредна фаза од подготовката на системот за е-фактура. До крајот на 2026. година се очекуваат законското решение, софтверската и хардверската инфраструктура и почетокот на доброволното користење. Задолжителната примена би се воведувала фазно во текот на 2027. година. Ова сè уште е најавена динамика, чии конечни обврски ќе зависат од законот и подзаконските акти што треба да бидат донесени.
Од периодични извештаи до увид во реално време
Сегашниот даночен систем во голема мера зависи од пријави што се доставуваат по завршувањето на месецот, тримесечјето или другиот даночен период. Тоа значи дека администрацијата ја гледа економската активност со временско задоцнување и главно преку збирни податоци.
Со е-фактурата, УЈП треба да добива структурирани информации во моментот на издавањето на документот. Системот би располагал со податоци за продавачот, купувачот, предметот на трансакцијата и даночните показатели поврзани со неа.
Така, фактурата престанува да биде само документ меѓу две компании. Таа станува непосреден податок во централниот систем на даночната администрација.
Оваа промена може значително да ја подобри способноста на УЈП да открива необични трансакции, фиктивни фактури, несогласувања во пријавениот промет и сомнителни деловни поврзаности. Со вкрстување на информациите со податоците од банките, Царинската управа, фискалните уреди и другите институции, контролата може да стане побрза и попрецизна.
Но „реално време“ не е само техничка предност. Тоа е и нова форма на институционална моќ.
Помалку хартија, но не нужно и помалку товар
За компаниите добро изграден систем на електронско фактурирање може да донесе сериозни придобивки. Ќе се намалат печатењето, физичкото архивирање и рачното внесување податоци. Фактурите ќе можат побрзо да се испраќаат, примаат, проверуваат и книжат. Ќе се намалува можноста за технички грешки, а дел од сметководствените постапки ќе можат да се автоматизираат.
Особено значајна може да биде побрзата потврда дека фактурата е издадена и примена. Тоа создава поголема деловна сигурност и може да помогне во решавањето на споровите околу роковите и плаќањата.
Сепак, дигитализацијата не е автоматски еднаква на поедноставување. Големите компании најчесто веќе располагаат со современи сметководствени системи и стручен кадар. За малите фирми, самостојните вршители на дејност и дел од занаетчиите, приспособувањето може да значи дополнителни трошоци за софтвер, опрема, обука и техничка поддршка.
Ако државата воведе обврска без едноставна и бесплатна основна платформа, е-фактурата може да стане нов административен товар токму за најмалите економски субјекти. Затоа преодниот период не смее да биде формалност. Потребни се тестирање, јавни упатства, техничка помош и јасно утврдени исклучоци за специфичните категории корисници.
Дигиталната контрола не ја укинува сивата економија
Е-фактурата може да го стесни просторот за прикривање трансакции, но не може сама да ја укине неформалната економија. Системот ќе ги гледа фактурите што се издадени. Неговата слабост остануваат зделките за кои воопшто нема да биде издаден документ.
Затоа борбата против даночното затајување не може да се сведе на набавка на софтвер. Потребни се институционален капацитет, професионални инспекциски служби, еднаква примена на законите и контрола што нема да зависи од политичката или деловната моќ на субјектот.
Дигиталниот систем може да ги препознае неправилностите, но човекот и институцијата одлучуваат дали тие ќе бидат истражени. Ако алгоритмите се применуваат селективно, технологијата само ќе ја забрза старата неправда.
Кој ќе ги чува чуварите на податоците?
Во една централизирана инфраструктура ќе се собираат исклучително чувствителни деловни информации: кој од кого купува, по која цена, во кое количество и со каква динамика. Од нив можат да се реконструираат деловни односи, производствени капацитети, снабдувачки синџири и пазарни стратегии.
Оттука, заштитата на податоците не смее да биде спореден технички прилог кон законот. Мора точно да се утврди кој ќе има пристап, за која цел, колку долго ќе се чуваат информациите и како ќе се евидентира секој службен увид. Потребни се силна сајбер-заштита, независен надзор и јасна одговорност при злоупотреба или истекување на податоци.
Поседувањето големо количество информации не ѝ дава на државата право неограничено да ги користи. Даночната транспарентност мора да биде ограничена со законитост, пропорционалност и деловна доверливост.
Тест за дигиталната зрелост на државата
Е-фактурата може да стане еден од најважните чекори во модернизацијата на македонската даночна администрација. Може да донесе почисти деловни односи, поефикасни контроли, помалку грешки и поправедно распределување на даночниот товар.
Но успехот нема да се мери според бројот на собрани податоци. Ќе се мери според тоа дали компаниите навистина ќе трошат помалку време на администрација, дали малите субјекти ќе можат без големи трошоци да се приспособат и дали контролата ќе важи еднакво за сите.
Секоја фактура во реално време значи поголема видливост на економијата. Но поголемата видливост бара и поголема одговорност од оној што гледа.
Е-фактурата, затоа, не е само нов документ. Таа е тест дали Македонија може да изгради дигитална држава што ќе биде истовремено ефикасна, правична и ограничена со правилата што самата ги пропишува.
