Има приказни што не се само приказни, туку огледала. Ќе ги прочиташ еднаш – и ќе ти звучат како старо народно кажување. Ќе ги прочиташ вторпат – и ќе сфатиш дека зборуваат за денешниот човек. За трудот, за неправдата, за внатрешниот застој, за мигот кога човек конечно решава да не ја трпи својата судбина како туѓа пресуда, туку да ја оттурне и да ја разбуди. Токму таква е и оваа народна приказна, длабоко вкоренета во усната традиција и во светот на Марко Цепенков, каде народниот збор никогаш не е само забава, туку и тивка филозофија на животот.
Кога сиромаштијата не е само немање, туку и понижување
Си биле двајца браќа – едниот богат, другиот сиромав. И веќе во првата реченица ја имаме целата слика на светот: нерамнотежа, поделба, судбини оттурнати една од друга. Сиромавиот не само што немал, туку и му работел на богатиот брат како аргат, за надница, за корка, за ден поминат без сигурност. Во тоа има нешто повеќе од материјална беда. Има понижување. Има чувство дека не си свој ни во трудот што го вложуваш.
Вечерта, кога се вратил од нива со другите аргати, седнал да вечера. Но токму тогаш му дошла мислата дека српот го заборавил на нива. Рипнал од трпезата и, без да касне леб, тргнал назад. Тоа е оној миг што народната приказна го знае многу добро: сиромавиот човек не може ни да седи мирно на трпеза. Нему и во залакот му влегува стравот. Да не изгуби алат. Да не направи штета. Да не остане и без она малку што го држи во живот.
Средбата со к`сметот – народна метафора за невидливата сила што работи зад човекот
Кога стигнал до нивата, видел човек што собира класје. Му се развикал, како што се развикува секој што и самиот е притиснат од неправда: што правиш во туѓа нива, знаеш ли дека има стопан? Но одговорот што го добива е сржта на целата приказна. Тоа не бил обичен човек. Тоа бил к`сметот на богатиот брат – оној што му работи дење и ноќе, што му го чува и растуреното класје за ништо да не му отиде зијан.
Народот овде не зборува буквално. Тој не тврди факт, туку преку симбол објаснува едно старо човечко чувство: дека некои луѓе, колку и малку да вложат, како да им тргнува сè од рака, а други, колку и да се трудат, како нешто постојано да им бега. Во таквиот народен свет, к`сметот не е само среќа. Тој е невидлив придружник на човекот, негова придружна сила, негов сојузник или негово запоставено царство.
Најсилниот пресврт не е богатството, туку сознанието
Кога сиромавиот рекол дека од пуста сиромаштија ни самиот не знаел дека српот му бил на рамо, приказната станува поголема од себе. Ова веќе не е само сцена за заборавен срп. Ова е слика на човек што толку долго живее под товар, што веќе не гледа ни што носи со себе. И колку тоа звучи старински, толку е и денес болно современо. Човек често не е празен затоа што навистина нема ништо, туку затоа што не може да го види она што веќе го носи – способност, волја, дарба, инат, достоинство.
Тука доаѓа и најчудната, а можеби и најмудрата реченица во целата приказна: неговиот к`смет е прв меѓу сите к`смети, ама седнат како цар, оттурнат од работа. Каква страшна народна мисла. Значи, не е секоја пропаст во тоа што човек нема можност. Понекогаш трагедијата е токму во тоа што можноста стои неразбудена, успана, запоставена, а човекот под неа се мачи како да е осуден.
Патот до царот на к`сметите – пат до сопствената внатрешна власт
Сиромавиот не добива кеса со пари, ниту готово чудо. Добива топуз и насока. Тоа е многу важно. Народната приказна не му подарува спас, туку му дава средство и пат. Треба да оди, да прашува, да сретнува туѓи к`смети што работат на нива, во лозје, со дрва. И секој од тие к`смети е зафатен, впрегнат, ставен во функција. Само неговиот – царува. Само неговиот не работи.
Во тоа јас гледам една стара вистина што и денес боли: има луѓе што цел живот се трошат, а не стигнуваат; има и луѓе кај кои најголемиот проблем не е недостатокот на потенцијал, туку неговата неподигнатост. Неактивираниот капацитет е една од најтивките човечки несреќи.
Пилето со златното јајце не е алчност, туку симбол на извор
Кога конечно стигнува до сарајот и до својот к`смет, сиромавиот не бара азно, не бара купишта пари, не бара туѓо царство. Бара само едно пиле во кавез, кое секој ден несе по едно позлатено јајце. И баш тука народната мудрост е прецизна. Не бара еднаш засекогаш плен. Бара извор. Бара нешто што создава вредност секој ден. Не моментален блесок, туку трајна можност.
Тоа е можеби и најсовремената лекција во оваа стара приказна. Богатството што вреди не е она што еднаш ќе го зграпчиш, туку она што секој ден може да раѓа нова вредност. Знаење, вештина, работа, систем, дарба – сето тоа се пиленца со златни јајца, ако човек успее да стигне до нив и да не ги продаде за ситна утеха.
К`сметот не доаѓа кај човекот – човекот оди по него
Најубавото во оваа приказна е што сиромавиот не чека. Не плаче над животот до крај. Не се помирува со бедата како со последна вистина. Тргнува. Оди. Се соочува. Бара. Заканува. Го раздвижува и својот заспан к`смет. Дури тогаш работите почнуваат да се менуваат. И да, на крајот се збогатува – и од јајцата што ги продава, и од тоа што потоа и самиот к`смет му работи. Но вистинското богатство веќе се случило порано: во мигот кога решил дека нема повеќе да живее под туѓо објаснување за сопствената беда.
Затоа ова не е приказна само за среќа. Ова е приказна за будење. За оној момент кога човек сфаќа дека судбината не секогаш се менува со молење, туку понекогаш со одење право кон неа. Народот тоа го кажал со к`смет, цар, топуз и златно јајце. Ние денес можеме да го кажеме и поинаку. Но суштината останува иста: некои од најголемите богатства во животот не доаѓаат кога ќе ни паднат од небо, туку кога конечно ќе го оттурнеме стравот и ќе го разбудиме она што одамна седело во нас како заспан цар.
Двајца браќа и к`сметите
Си биле двајца браќа: еднио богат, другио сиромав. Сиромајот му жниел на брата си на нива со надница. Вечерта си дошол од нива заедно со друзите аргати, седнале да вечераат и сиромајот му текнало оти ѓоа српот си го забораил на нива; рипнал од трпезата, без да јадит леб, и отрчал на нива за да си го земит српот. Кога приближил кај нивата, видел еден чоек в нива кај туку збират класје, дошол в нива и му рекол налутено на чоекот што збирал класје:
-Море чоече, што збираш во туѓа нива класје? Лели знаиш оти имат стопан таа нива?
-Јас никого не прашав, бре друшко, оти и јас сум постопан од брата ти: јас сум му к`сметот од брата ти, што му работам дење-ноќе, еве и класјето што се растурени, кај туку `и збирам за да не му се сторит нешто зијан, да вака да ме знаиш. Туку ти што бараш сега во време на вечера?
-Море брате, српот сум го забораил овде, тики зато дојдов за да си го земам.
-Море ете ти го српот на рамо, бре чоече Божјо-му рекол к`сметот-што си си остаил вечера и си дошол на нива да го бараш?
Кога посигна со рака, вистина српот му бил на рамо и му паднало како страм.
-Дејди пуста сиромаштија моја-рекол сиромајот.-Да бев имал к`смет, не ќе дојдев на овој ал, што да не сеќаам оти срп носам на рамо!
-Дејди братко, дејди, да знаиш што к`смет имаш ти!-му рекол к`сметот-прв јет од сите к`смети, туку ти се сторил цар на к`сметите, да од тоа не ти работит, а брате. Туку, ај јас ќе ти сторам едно добро и ќе ти кажам. На ти го овој топуз и стегни си опинците, та да појдиш на онаа планина, е-е-ј висока, и тамо имат еден сарај голем, кај што седит к`сметот твој воцарен. По патот, што ќе сретиш луѓе што да прилегаат како мене, кај што ќе работат, прашај за патот и тие ќе ти го кажат. Кога ќе појдиш кај царот, ништо да му не сакаш од колку едно пиле што имат затворено в кавез, што носи ката ден по едно јајце позлатено. Ако не ти го даат, намавни со топузот и веднаш ќе ти го даит. Ете, та да се обогатиш наеднаш.
Откога му поблагодарил сиромајот, си го зел топузот и си отишол дома.
Утрото рано си испраил патот. Одејќум по пат, стрел еден чоек што прилегал како к`смет.
-Добро утро, чоече, аирлија ти орање!
Тој само си орат и ич не му одгоори, дури не ја истера браздата што ја ораше од нивата.
-Дал ти Господ добро, пријателе-му одгоорил орачот-ако дај Господ, кај си се упатил вака?
-Ќе ти кажам, пријателе, кај одам, туку прво ти кажи ми оти не ми одгоори, дури не ја доора браздата од нивата?
-Еј море, пријателе, јас сум му к`сметот на еден чорбаџија, да требат да работам гологлаечки за да бидит богат чорбаџијата.
Тргнал и си го испраил патот. Поодел, поодел и стрел еден друг к`смет кај го копал едно лозје. И нему му дал едно доброутро, и тој к`смет бил од еден богат што му работил, и тој така му рекол. Поодил попотаки и еве му еден чоек кај туку збирал дрва.
-Помози Бог, пријателе!
-Дал ти Господ добро-му одгоорил со дрвата-ја ела, пријателе, поткрени ми троа дрвава на рамо.
-Многу арно, побратиме, ќе ти поткренам-му рекол сиромајот, -ама ќе те молам да ми кажиш ако знаиш кај седи царот на к`сметите; те молам стори ми едно добро.
-Ех колку за тоа, јас ќе ти кажам, чунки јас сум му на царот к`сметот, што му чинам измет; ај повели по мене да те однесам дури в сарај.
Му поткренал дрвата и го однесол в сарај. Влегол в сарај, и едно го видоа вардачите, го опколија за да го ватат да го бијат. Арно ама, едно мавнуање со топузот и невиден бис се сторија. И тогај му пошол кај царот во одајата, исповртел со топузот за да го биет и му свикал на лутина:
-А бре, што си се курдисал овде ти, ами лели ти си мојиот к`смет, бре, што не станиш да работиш, бре, за да ме обогатиш, оти мене очите ми подбелеа за една корка леб! Стани бре, оти сега коските ќе ти `и здробам; зар ќе ми бидиш ќопоолу, си ми седнал, како некој дембел!
Од пусти страои од топузот, станал од столот и го теклифил за тој да седнит и му рекол уште:
-Стопанине мој, било како било досега, да ми простиш сега сакам; јас сторив, ти не стори; ама за отсега вамо ќе видиш, ако сме живи и здрави, што чорбаџија ќе те сторам; ела та влези во азното мое и земи си колку сакаш, ете да бидиш богат!
-Слушај вамо, јас пари неќум-му рекол сиромајот-јас ти го сакам пилено што јет во кавезон, друго ништо; ако го дааш, арно; ако не, кажуј!
-Аман бре, стопане, не сакај го пилето, оти јас треба да загинам од мојте-му рече к`сметот.
Кога виде сиромајот оти не му го даат, тргна топузот за да го биет. Од страв што го ватило, царо свикал и дотрчала војската на помош, и малку се уплашил сиромајот; арно, туку намавнал со топузот и сите избегале сосе царот.
Си го зел сиромајот пилето и си отишол дома. Од јајцата што `и продаал се обогатил од мерата надвор. Ама и к`сметот после му работел.
