Има имиња вои културата кои не влегуваат лесно во јавната меморија затоа што нивната работа не била создадена за сцена, аплауз и краток медиумски блесок. Душко Димитровски е токму такво име. Музички критичар, етномузиколог, уредник, истражувач и човек од радиофонската лабораторија на македонската народна музика, тој припаѓа на оние тивки, но пресудни фигури без кои народната песна ќе останеше само изведба, а не и мисла, архив, систем и културно паметење.
Неговото име денес треба да се чита внимателно и со голема почит. Не како обична биографска одредница, туку како клуч за разбирање на една цела епоха: времето кога Радио Телевизија Скопје не беше само медиум, туку институција што собираше, снимаше, толкуваше и го обликуваше јавниот слух на Македонија. Во таа средина Димитровски не беше само уредник на народна музика, туку човек што ја разбира песната како културен доказ – како нешто што сведочи за јазикот, градот, селото, миграцијата, љубовта, ритамот, болката и историското искуство.
Радиото како национална фонотека
Во втората половина на XX век радиото беше најважниот чувар на звукот. Она што денес го бараме по дигитални архиви, тогаш се чувало на магнетофонски ленти, во студија, редакции, теренски белешки и во професионалната совест на луѓето што знаеле дека една песна не смее да исчезне со последниот пејач што ја памети. Душко Димитровски ѝ припаѓа токму на таа генерација. Неговата работа во Редакцијата за народна музика на Радио Телевизија Скопје треба да се разбере како дел од еден поширок културен проект: снимање, селекција, критичко вреднување и медиумско претставување на македонското музичко наследство.
Во извештајот на International Folk Music Council од 1977 година, во делот за комитетот за радиотелевизија и звучни/филмски архиви Димитровски е наведен како учесник од Југославија преку J.R.T./R.T.S., а во програмата стои и неговото излагање за посебниот музички стил на македонските чалгии. Тоа не е ситен протоколарен податок. Тоа е доказ дека македонската чалгија, македонскиот радиофонски фолклор и уредничката работа во Скопје биле дел од меѓународна стручна комуникација за фолклорот, радиото и архивите. Природен линк за овој дел е архивскиот Bulletin на International Folk Music Council од 1977 година.
Во подоцнежни извори поврзани со Тале Огненовски се наведува дека Димитровски, како уредник на Редакцијата за народна музика на Радио Телевизија Скопје, на конференцијата ја претставил темата „Chalgija music in Macedonia“ со материјали од магнетофонски ленти, подготвени во Скопје заедно со Кирил Тодевски и Методија Симоновски. Во тие материјали биле вклучени и снимки поврзани со чалгискиот оркестар и со изведби на Тале Огненовски. За уреднички кредибилитет може да се вметне и записот на All About Jazz за Тале Огненовски и претставувањето во Истанбул.
Чалгијата не како носталгија, туку како градска музичка интелигенција
Една од важните линии кај Димитровски е неговото внимание кон чалгијата. Чалгијата во Македонија често се сведува на староградска убавина, на „музика од едно време“, на кафана, свадба, чаршија или градска сентименталност. Но кај Димитровски таа добива посериозна димензија. Таа станува доказ дека македонската музичка култура не е еднослојна, туку составена од преплети: ориентално и европско, градско и народно, инструментално мајсторство и усна традиција, мелос и импровизација, чувство и структура.
Затоа неговата работа е важна и денес. Во време кога „традиција“ често се употребува како празен збор, Димитровски покажува дека традицијата не се брани со пароли, туку со знаење. Со слушање. Со разликување на стилови. Со чувство за тоа кога една песна е жива, а кога е само репродуцирана навика. Во овој контекст прочитајте го интервјуто на Дејан Спасовиќ – Калдрма со Блесок, каде што се зборува за чалгијата како жива музичка практика и за можноста врз мајчиниот музички јазик да се гради нов звук.
„За наша музика“ – книга што бара ново читање
Во средиштето на творештвото на Димитровски стои книгата За наша музика. Таа не е само збир на музиколошки белешки, туку обид да се мисли македонската музика како самостоен звучен, културен и духовен систем. Ристо Солунчев во студијата „Македонска музичка епистема“ експлицитно се надоврзува на идеите на Душко Димитровски и упатува на За наша музика, истакнувајќи дека неговата анализа се обидува естетички и филозофски да дефинира нешта што кај Димитровски веќе биле поставени.
Ова е можеби најважното место за потсетување на Димитровски. Тој не ја гледа македонската музика само како репертоар од песни, туку како јазик. Не јазик во буквална смисла, туку како систем на музички фрази, ритмови, тонски облици, повторувања, варијации, препознавања и наследени звучни логики. Имено, тој е еден од ретките македонски автори кои народната музика ја мисли не како фолклорна декорација, туку како интелектуална категорија.
Неговото пишување за Тале Огненовски е особено значајно. Во повеќе извори поврзани со Огненовски се пренесува мислата на Димитровски дека преку неговото музицирање се приближуваат два света што обично се сметаат за одделни – Европа и Ориентот. Во таа формула има многу повеќе од пофалба за виртуоз. Има цела визија за Македонија како звучен премин, како културен простор каде што различните музички наследства не мора да се судираат, туку можат да се препознаат. За тој дел природно може да стои линк кон страницата посветена на Тале Огненовски или кон профилот на Тале Огненовски на All About Jazz.
Теренот како доказ дека песната има тело
Димитровски не бил автор затворен во кабинет. Неговата работа се гледа и во теренските траги. Во списанието „Македонски фолклор“ се наведуваат разговори со велешкиот виолинист Ало Тончов, водени со Душко Димитровски во 1972. и 1974. година, снимени на магнетофонски ленти бр. 2149 и 2150 во архивскиот фонд на Институтот за фолклор „Марко Цепенков“.
Таа архивска белешка е многу повеќе од техничка информација. Таа покажува метод. Димитровски не го барал фолклорот како готова „убава песна“, туку како сведоштво што треба да се извлече од човек, место, сеќавање, инструмент, контекст. Еден виолинист од Велес, еден разговор, една лента, едно име што можеби инаку би се изгубило – тоа е начинот на кој се гради културна историја. Не со декларации, туку со работа.
Во други фолклористички и етнолошки материјали се среќаваат и записи дека Димитровски снимал или дешифрирал народни материјали во седумдесеттите години. Овие траги треба дополнително да се проверуваат во архивите, но и самото нивно присуство покажува дека неговото име не припаѓа само на медиумската историја, туку и на фолклористичката документација. Тука може природно да се вметне и линк кон Институтот за фолклор „Марко Цепенков“, како институционален контекст за архивската фолклористичка работа во Македонија.
Вања Лазарова – гласот што ја направи традицијата современа
Вања Лазарова не може да биде споредна белешка во текст за Душко Димитровски. Таа е една од најголемите македонски интерпретаторки на изворната народна песна, а нејзиниот глас е дел од звучната меморија на земјата. Според МРТ, речиси 70 години својата професионална и лична ангажираност ја посветила на афирмацијата на македонската фолклорна традиција, а најголемиот дел од песните што ги испеала биле снимени во продукција на МРТ. Меѓу нив се „Параходот замина“, „Легнала Ѓурѓа на рамно гумно“ и „Со маки сум се родила“. Природен извор за овој дел е објавата на МРТ за комеморацијата за Вања Лазарова.
Нејзината биографија ја носи онаа ретка линија на народен пејач што не останува заробен во „изворното“ како музејска категорија. Родена е на 27. април 1930. година во Страцин, Кратовско; работела во Операта при МНТ, била членка на ансамблот „Танец“ и настапувала на голем број концерти низ светот. Во јавните записи се наведува дека пеела во Royal Albert Hall во Лондон и дека е прва македонска пејачка со плочи за големите издавачки куќи PolyGram и Philips. Истовремено, нејзиниот глас влезе и во современиот македонски културен простор преку соработката со „Анастасија“ за музиката на филмот „Пред дождот“. За овој контекст стои линк кон текстот на САКАМДАКАЖАМ за Вања Лазарова.
Врската меѓу Вања Лазарова и Душко Димитровски не е само приватна биографска врска, туку и културна. Во „Блесок“ се споменува дека Вања Лазарова и нејзиниот сопруг Душко Димитровски, заедно со Ристо Солунчев и Дејан Ацески подготвувале проект што требало да покаже како врз мајчиниот музички јазик може да се гради нов звук. Тоа е важна реченица: таа ги покажува како луѓе што не ја чувале традицијата со страв од иднината, туку со уверување дека традицијата има сила да создава понатаму.
„Трето уво“, „Ритмистика“ и новиот слух за старото
Во поновата македонска музичка сцена името на Вања Лазарова повторно доби силен современ контекст преку изданијата на „Трето уво“. Во текстот „Ритмистика“ се зборува за нејзините албуми од крајот на деведесеттите и за камерната, софистицирана форма во која нејзиното пеење е придружено од врвни инструменталисти како Благоја Десковски, Стојанче Костовски, Хисрет Саит, Драги Митев и Златко Ориѓански. Во истиот текст е пренесена и оценката на Душко Димитровски за нејзиното пеење како изворно, природно и современо по сензибилитет.
Оваа линија е многу важна за Panoptikum аголот: Димитровски и Лазарова не треба да се читаат како носталгичен брачен пар од архивата на народната музика, туку како двајца луѓе што ја разбирале традицијата како жив материјал. Вања ја носеше песната во гласот; Душко ја слушаше, толкуваше и ја поставуваше во културен систем. Едното без другото е помалку целосно.
Важноста на Димитровски денес
Македонската култура често ги слави гласовите, но ги заборава оние што ги сочувале, објасниле и препознале тие гласови. Душко Димитровски е важен токму затоа што стои на тоа место: меѓу песната и архивата, меѓу теренот и студиото, меѓу изведувачот и критиката, меѓу традицијата и современиот звук. Тој е човек на слушањето. А слушањето во култура што често зборува прегласно за себе е ретка уредничка доблест.
Неговата улога во Радио Телевизија Скопје, неговото меѓународно претставување на чалгиската музика, неговите теренски записи, книгата За наша музика, врската со Вања Лазарова и со кругот околу современото преобмислување на македонскиот звук – сето тоа го поставува Димитровски како важна фигура во историјата на македонската музичка критика и етномузикологија.
Затоа овој текст не e само портрет туку предизвик да се пребараат архивите на МРТ. Да се проверат магнетофонските ленти. Да се најде книгата За наша музика. Да се состави прецизна библиографија. Да се отвори простор за неговата критичка мисла. Бидејќи ако Македонија има звук, тогаш мора да ги памети и луѓето што тој звук го слушале пред да стане наследство.
