Дудинката е едно од оние овошја што многумина ги паметат од детството, но ретко ги ставаат на списокот за купување. Не затоа што не е вкусна или корисна, туку затоа што речиси исчезна од пазарите, дворовите и секојдневната трпеза. Порано доволно било да се застане под стар дуд, да се погледне кон гранките и да се изберат најзрелите плодови. Денес дудинката почесто ја среќаваме како сушено овошје, сируп или додаток во некаков „здрав“ производ отколку свежо набрана од дрвото.
Кај нас е позната и како дуд, црница, муренка или боболкница. Дигиталниот речник на македонскиот јазик го бележи зборот „муренка“ како назив за дудинката, белата црница, плодот и дрвото од родот Morus.
Иако најчесто зборуваме за бела, црвена и црна дудинка според бојата, зад тие имиња стојат три различни ботанички вида. Работата дополнително се усложнува затоа што белата дудинка не мора секогаш да има бел плод. Некои сорти на Morus alba даваат розови, црвеникави, виолетови, па дури и речиси црни плодови. Затоа бојата е добра почетна насока, но не е сигурен ботанички доказ.
Од каде потекнува дудинката?
Дудинките му припаѓаат на родот Morus и на семејството Moraceae, во кое припаѓаат и смоквата и хлебното дрво. Различните видови имаат различни природни татковини, но човекот ги распространувал толку долго што денес растат во голем дел од умерените и потоплите области на светот.
Белата дудинка – Morus alba – потекнува од централна Кина. Според ботаничката база Plants of the World Online на Кралските ботанички градини Кју, нејзината природна област е централна Кина, но со векови била ширена низ Азија, Европа и други континенти.
Причината за нејзиното големо патување не бил само плодот. Листовите на белата дудинка се главна храна за свилената буба, па дрвото се ширело заедно со производството на свила. Се смета дека во Кина се одгледувало илјадници години, а подоцна се движело кон запад по трговските патишта што ги поврзувале Истокот и Европа.
Црната дудинка – Morus nigra – потекнува од западен и југозападен Иран. Таа долго време се одгледува на Блискиот Исток, Медитеранот и Балканот, каде што добро се приспособила на топлите лета. Нејзиниот плод е особено ценет поради поизразениот, сладок и благо кисел вкус.
Црвената дудинка – Morus rubra – е северноамерикански вид. Нејзината природна област се протега од југоисточна Канада низ централните и источните делови на САД. Во Европа е многу поретка од белата и црната дудинка, а дополнителен проблем при препознавањето создава нејзината способност да се вкрстува со белата дудинка.
Белата, црвената и црната дудинка – во што е разликата?
Белата дудинка најчесто дава бели, крем, розови или светловиолетови плодови, но постојат и сорти со темни плодови. Обично е многу слатка и има поблага киселост. Дрвото расте брзо, лесно се приспособува и добро поднесува различни услови. Токму затоа станало најраспространетиот вид надвор од неговата природна област.
Црната дудинка обично има темновиолетов или речиси црн плод, богат сок и посилен мирис. Вкусот е комбинација од сладост и пријатна киселост, поради што многумина ја сметаат за највкусна. Нејзините плодови силно ги бојат прстите, облеката, тротоарите и сè што ќе се најде под дрвото.
Црвената дудинка созрева од црвена кон темновиолетова боја. Вкусот може да биде сладок, но обично има повеќе киселост од белата. Како автохтон северноамерикански вид, таа има значајна улога за птиците и другите животни во природните живеалишта, но во нашите краишта е помалку вообичаена.
Темната боја на црната и дел од црвените дудинки потекнува од антоцијанините – растителни пигменти што се испитуваат поради нивното антиоксидативно дејство. Истражувањата на различни видови и сорти најчесто наоѓаат повеќе антоцијанини во темните плодови отколку во белите. Тоа не значи дека белата дудинка е „безвредна“, туку дека различните бои носат различен состав на растителни соединенија.
Што содржи свежата дудинка?
Свежата дудинка е плод со голем удел на вода и релативно ниска енергетска вредност. Според податоците што се повикуваат на USDA FoodData Central, 100 грама свежи дудинки содржат приближно 43 килокалории, околу 9,8 грама јаглехидрати, 8 грама природни шеќери, 1,7 грама растителни влакна и многу малку масти.
Плодот содржи витамин Ц, калиум, калциум и железо, како и различни полифеноли. Количините се менуваат во зависност од видот, сортата, почвата, климата и степенот на зрелост. Затоа не е оправдано секоја дудинка да се претставува како нутритивно идентична.
Дудинката може да биде добар дел од разновидната исхрана, но не треба да се прогласува за лек. Лабораториските и експерименталните истражувања покажуваат интересни антиоксидативни и метаболички својства, но доказите од големи и долгорочни истражувања кај луѓе сè уште се ограничени. Убаво овошје е – не терапија во мала темна бобинка.
Кои се нејзините реални придобивки?
Кога се јаде свежа, дудинката придонесува кон дневниот внес на овошје, вода, витамин Ц и растителни влакна. Влакната му помагаат на варењето и придонесуваат за чувство на ситост, додека витамините и полифенолите се дел од нормалната нутритивна и антиоксидативна заштита на организмот.
Темните дудинки обично содржат повеќе антоцијанини. Овие соединенија се предмет на истражувања поради можната поврзаност со подобра заштита на клетките од оксидативен стрес. Сепак, здравствената корист не зависи од едно овошје, туку од целокупниот начин на исхрана.
Дудинките може да бидат добра замена за индустриски десерт, особено кога се јадат свежи и без додаден шеќер. Но кога се претвораат во густ сируп, слатко, мармалад или засладен сок, добиваме поинаков производ – со помалку влакна по порција и често со многу повеќе шеќер.
Пошироката вредност на сезонското овошје ја обработивме и во текстот „Овошјето не го лечи срцето, но може да му биде секојдневен сојузник“. Истата мерка важи и овде: овошјето е најкорисно како редовен дел од разновидната исхрана, а не како повремена „терапија“ со големи количини.
Колку често треба да се јадат дудинки?
Не постои медицинска препорака според која дудинките мора да се јадат одреден број пати неделно. За здрав возрасен човек, една разумна порција е приближно една шака или мала чинија – околу 80 до 150 грама свеж плод.
Во сезоната може да се јадат и секој ден, ако се вклопуваат во разновидниот дневен внес на овошје и зеленчук. Светската здравствена организација препорачува лицата постари од десет години да внесуваат најмалку 400 грама овошје и зеленчук дневно. Тоа не значи 400 грама дудинки, туку разновидна комбинација од различни плодови и зеленчук.
Кај сушените дудинки порцијата треба да биде помала, приближно 20 до 30 грама, бидејќи со отстранувањето на водата шеќерите и калориите стануваат поконцентрирани. Лесно е да се изеде многу повеќе сушено овошје отколку што би изеле свежо.
Сокот од дудинки е подобро да се пие во мала количина, а свежиот плод да има предност бидејќи ги задржува влакната. Мармаладот, слаткото и сирупот треба да се третираат како десерт, особено ако се подготвени со голема количина додаден шеќер.
За што сè може да се користи?
Наједноставно е зрелите дудинки да се јадат свежи, веднаш по берењето. Може да се додадат во јогурт, овесна каша, овошна салата, смути или домашен колач. Од нив се подготвуваат џем, слатко, сируп, сок, компот, вино, ликер и ракија.
Поради меката структура, дудинките тешко го поднесуваат транспортот. Во фрижидер најчесто остануваат употребливи само неколку дена, па треба брзо да се изедат или преработат. Може да се замрзнат распоредени во еден слој, а потоа да се префрлат во затворен сад или кеса.
Листовите на белата дудинка традиционално се користеле за одгледување свилени буби, а во некои култури се употребуваат и како чај или екстракт. Но плодот, листот и концентрираниот екстракт не се ист производ. Резултатите од истражувањата за екстракт од лист не треба автоматски да се припишуваат на свежата дудинка.
Кои се незгодните страни?
Првата незгодна страна е практична. Зрелите дудинки се исклучително меки, лесно се гмечат и брзо се расипуваат. Темните плодови оставаат упорни дамки на рацете, облеката, автомобилите и подот под дрвото. Токму затоа старите дудови често биле сакани поради сенката, но не и кога биле засадени веднаш до поплочен двор.
Голема количина свежи или сушени дудинки може да предизвика надуеност, гасови или дијареја, особено кај луѓе кои не се навикнати на овошје и растителни влакна. Кај лицата со дијабетес треба да се земат предвид природните шеќери, особено кај сушените плодови, соковите, сирупите и слаткото.
Алергијата на дудинка е ретка, но е можна. Во медицинската литература се опишани орален алергиски синдром, уртикарија, респираторни реакции, контактни реакции и многу поретко посилни системски реакции. Научниот преглед за алергиските реакции на родот Morus укажува и на можни вкрстени реакции со одредени полени и други плодови.
Не треба да се јадат недозреани плодови. Млечниот сок од стебленцата, листовите и незрелите делови на растението може да го надразни желудникот или кожата. За јадење се избираат целосно зрели, меки плодови што лесно се одвојуваат од дрвото.
Посебна претпазливост е потребна со чаевите, прашоците и концентрираните екстракти од лист или плод. Тие не се еднакви на порција свежо овошје и може да имаат поизразено дејство. Лицата што земаат терапија за намалување на шеќерот во крвта не треба самостојно да воведуваат концентрирани препарати од дудинка без совет од лекар или фармацевт.
Овошје што вреди повторно да го запознаеме
Белата дудинка патувала со свилата од Кина, црната стигнала од западна Азија и станала дел од медитеранските и балканските дворови, а црвената останала препознатлив плод на источна Северна Америка. Три различни вида, три различни приказни и многу повеќе бои отколку што сугерираат нивните имиња.
Дудинката не мора да стане нова „суперхрана“ за повторно да ја цениме. Доволно е да ја вратиме таму каде што природно припаѓа – во сезонската чинија, во домашниот џем, во колачот и во сеќавањето на дворовите во кои овошјето не доаѓаше во пластична кутија, туку паѓаше зрело од гранката.
