Корисниците на дел од државните и поранешните општествени станови може да добијат нов рок за да го решат својот станбен статус – преку закуп, откуп или пренос на правото на користење. Владата доставила до Собранието предлог за изменување на Законот за домување, со предлог да се разгледува по скратена постапка, а клучниот рок во текстот е 31. декември 2027. година.
Сепак, важна е една разлика што лесно може да се изгуби во насловите: ова во моментот е предлог-закон, а не веќе важечко законско решение. Според самиот текст, измените би влегле во сила осмиот ден од објавувањето во „Службен весник“, што значи дека наведените нови правила ќе произведуваат правно дејство доколку Собранието ги усвои во предложената форма. Целиот предлог доставен до Собранието ги содржи условите, роковите и потребната документација.
Кого треба да опфатат новите рокови
Предлогот се однесува, меѓу другото, на лица кои непрекинато користат станови врз основа на акт или договор за времено користење донесен пред 16. мај 1998. година. Опфатени се и членови на семејното домаќинство кои продолжиле да го користат станот по смртта на носителот на правото, како и корисници на станови во општествена сопственост кои претходно не го оствариле правото на откуп, пренос или закуп.
За оние што не поднеле барање до претходниот рок – 31. декември 2024. година – предлогот отвора нов период за постапување до 31. декември 2027. година. Токму тоа е суштината на измените: да се отвори уште една правна можност за луѓе кои со години живеат во овие станови, но нивниот формален статус останал нерешен.
Приходите ќе одлучуваат дали станот ќе се закупи или откупи
Една од позначајните новини е поделбата на корисниците во четири категории според вкупните приходи на заедничкото домаќинство. Првата категорија се лицата во социјален ризик, односно корисниците на социјална или постојана парична помош. Потоа следуваат домаќинствата со ниски приходи – до една и пол просечна нето-плата, оние со просечни приходи – меѓу една и пол и две и пол просечни нето-плати, и домаќинствата со приходи над две и пол просечни нето-плати.
Лицата во социјален ризик, според предложениот текст, ќе можат да го решат статусот само преку закуп. Останатите три категории ќе имаат избор меѓу закуп и откуп, ако ги исполнуваат другите законски услови. Бидејќи границите се врзани за просечната нето-плата, нивната денарска вредност нема да биде трајно фиксирана, туку ќе зависи од последниот објавен податок на Државниот завод за статистика.
Закупнина од нула до 190 денари за квадратен метар
И висината на закупнината е врзана за економската положба на домаќинството. Корисниците на социјална или постојана парична помош, додека го имаат тој статус, според предлогот нема да плаќаат закупнина. Кај другите категории се предлагаат износи од 25, 35, 62, 95 или 190 денари за квадратен метар, зависно од приходите на домаќинството.
Најниската закупнина од 25 денари за квадратен метар е предвидена за домаќинства од категоријата со ниски приходи чии вкупни приходи се најмногу две минимални нето-плати. За повисоките приходни прагови износот постепено расте, а кај домаќинствата со приходи над две и пол просечни нето-плати се предвидуваат 190 денари за квадратен метар. Предлогот предвидува и најмалку една годишна проверка на приходите, па со промената на финансиската состојба може да се промени и категоријата на закупецот.
За откуп – учество од 5% до 30% и отплата до 30 години
За домаќинствата со ниски, просечни и високи приходи е предвидена можност и за откуп. Минималното учество би зависело од категоријата: 5% за лицата со ниски приходи, 20% за оние со просечни и 30% за корисниците во категоријата со високи приходи. Максималниот рок за отплата е 30 години, односно 360 месечни рати, со фиксна каматна стапка од 4% годишно.
Можноста за откуп не произлегува само од фактот дека некој долго живее во станот. Предложените одредби предвидуваат и други услови, меѓу кои државјанство, постојано место на живеење во општината каде што се наоѓа станот, користење на станот во периодот определен со законот и непоседување друг стан, куќа, куќа за одмор или деловен простор од страна на корисникот и членовите на неговото домаќинство. Деталите зависат од правната основа по која конкретниот стан се користи, па секој случај ќе мора да се разгледува според документацијата.
Што се случува со заостанатите долгови
Предлогот прави разлика и кај неплатените закупнини. Лицата во социјален ризик кои имаат стар долг би биле ослободени од неплатената закупнина и пресметаната камата ако докажат дека се корисници на социјална или постојана парична помош. За останатите категории, доколку продолжуваат како закупци, заостанатиот долг треба да биде платен пред склучување на новиот договор за закуп.
Кај откупот правилото е поинакво: заостанатата закупнина со каматата може да се плати пред склучувањето на купопродажниот договор или целиот износ да се додаде на продажната вредност на станот. Средствата што ќе се добиваат од продажбата, според предлогот, треба да се уплаќаат на посебна наменска сметка и да се користат за изградба на нови станови во државна сопственост.
31. декември 2027. не е последната точка – следува известување до март 2028.
Најважната практична нијанса е во роковите. Основниот рок за поднесување барање е 31. декември 2027. година. Ако корисникот не поднесе барање до тој датум, а станот се води во единствената евиденција на станбениот простор, надлежното правно лице треба писмено да го извести дека најдоцна до 31. март 2028. година мора да поднесе барање за закуп или откуп.
Дури по пропуштањето и на тој дополнителен рок, предложениот закон предвидува присилно иселување. Значи, не станува збор за автоматско иселување веднаш по 31 декември 2027 година, туку за постапка во која прво е предвидено писмено известување и дополнителна можност за регулирање на статусот.
Роковите продолжуваат и откако ќе биде донесено решение. Корисник што добил право на закуп треба во предвидениот рок да го склучи договорот, а кај откупот договорот за купопродажба треба да биде склучен во рок од 15 дена по добивањето позитивно мислење од Државното правобранителство. Непостапувањето може да доведе до губење на правото и постапка за иселување. За поширок увид во важечката рамка за домување, Регулаторната комисија за домување ја објавува законската регулатива од оваа област.
За засегнатите граѓани, затоа, најважно е да не ја читаат оваа вест како веќе завршена постапка, туку како законска промена што сè уште треба да ја помине собраниската процедура. Ако предлогот биде усвоен во оваа форма, новиот рок ќе отвори дополнителна можност за решавање на децениски нерегулираните станбени односи – но истовремено ќе постави и јасна завршна линија по која користењето стан без регулиран статус повеќе нема да може да продолжи.
