Малку симболи патувале низ времето со толкава леснотија како дрвото. Го среќаваме во древни релјефи, свети книги, митови, храмови, семејни родослови, песни и романи, на мозаици и слики. Некогаш го држи космосот, некогаш го чува рајот, некогаш го претставува знаењето, бесмртноста или духовното растење. А понекогаш, како кај Густав Климт, се претвора во блескава мрежа од златни спирали што повеќе наликуваат на мисла отколку на ботаника.
Токму затоа дрвото на животот може да се нарече духовен и културен анаграм – се разбира, не во буквалната јазична смисла. Коренот, стеблото, гранките, плодот, небото и земјата остануваат речиси исти знаци, а цивилизациите постојано ги прередуваат и од нив создаваат различни значења. Во една традиција дрвото е оска на светот, во друга ветување за вечен живот, во трета карта на божественото, а во четврта слика на просветлувањето. Формата опстојува. Толкувањата се менуваат.
Пред религиите да го именуваат, човекот веќе го гледал космосот како дрво
Не е тешко да се разбере зошто токму дрвото добило таква симболичка моќ. Тоа живее истовремено во три правци. Коренот исчезнува под земјата, стеблото му припаѓа на видливиот свет, крошната се издигнува кон небото. Секоја година навидум умира и повторно оживува. Дава плод, сенка, засолниште и материјал од кој човекот гради. Во еден природен организам се содржани раѓањето, растењето, смртта и обновувањето.
Мотивите што денес ги препознаваме како „дрво на животот“ имаат длабоки корени во уметноста на древниот Блиски Исток. На асирски релјефи се појавуваат свети дрвја опкружени со заштитнички фигури, а сродни симетрични композиции се шират низ источниот Медитеран. Еден кипарски примерок од V век пр. н. е., што денес се наоѓа во Метрополитен музејот на уметноста, содржи стилизирано дрво меѓу сфинги, при што музејот го поврзува мотивот со многу постара традиција од бронзеното време.
Тука треба да се избегне едно примамливо поедноставување. Не постои доказ дека секое свето дрво во секоја култура е гранка од еден единствен прастар мит. Симболите се пренесувале од народ на народ, но можеле и независно да се раѓаат. Човек кој набљудува дрво лесно може да ја открие истата основна слика: нешто е цврсто вкоренето, а сепак постојано расте кон она што се наоѓа над него.
Од Едем до Игдрасил – различни дрвја, исто човечко прашање
Во библиската Книга Битие, дрвото на животот стои во Едемската градина заедно со дрвото на познавањето на доброто и злото. Тоа разграничување е важно: станува збор за две различни дрвја, иако во популарната култура нивните значења често се мешаат. На крајот од библискиот расказ, во Откровението, дрвото на животот повторно се појавува – овојпат покрај водата на животот, со плод и лисја поврзани со исцелувањето на народите. Така, симболот се движи од изгубениот Едем кон обновениот свет, од недостапност кон повторно воспоставена полнота на животот. Битие 2:9 и Откровение 22:1-2 ја покажуваат таа извонредна книжевна и теолошка симетрија.
Во нордиската митологија функцијата е поинаква. Игдрасил е огромното светско дрво околу кое е организиран космосот и со кое се поврзани неговите различни светови. Тоа не е едноставно награда за праведниот или знак на бесмртноста. Тоа е космичка архитектура. Светот не стои покрај дрвото – светот, во извесна смисла, се распоредува преку него.
Еврејската мистична традиција развива уште еден силен облик. Кабалистичкото Дрво на животот станува начин да се претстават сефиротите и односите меѓу различните степени на божественото пројавување. Тука ботаничкото дрво речиси исчезнува и останува структурата: поврзани точки, патишта и степени. Националната библиотека на Израел покажува како ваквите кабалистички дијаграми со векови служеле како визуелни карти на невидливото.
Исламската традиција повторно го менува јазикот на симболот. Во Куранот се појавува „дрвото на бесмртноста“ во расказот за Адам, додека други небесни дрвја добиваат сопствени значења. Во будизмот, пак, дрвото Боди под кое, според традицијата, Буда го достигнал просветлувањето не е „дрво на животот“ во истата смисла, но ја продолжува старата врска меѓу дрвото и преминот кон повисоко сознание.
Разликите се важни. Ако сите овие традиции ги сведеме на една реченица – „дрвото значи живот“ – токму тогаш го губиме она што го прави симболот голем. Неговата сила не е во едно фиксно значење, туку во способноста секоја култура преку него да го постави сопственото прашање за животот.
Дрвото како книжевна машина за паметење
Книжевноста ја наследува токму таа способност. Од библиските текстови и нордиските Еди до модерната фантастика, дрвото овозможува огромни идеи да станат видливи. Коренот природно станува минато и потекло; стеблото – сегашност и идентитет; гранките – можни продолженија, поколенија, избори и судбини.
Не случајно и родословот го нарекуваме семејно дрво. Тоа е една од најуспешните секуларизации на древниот симбол: предците се корени, живите се стебло, потомците се гранки. Истата логика литературата ја користи за династии, проклетства, наследства и исчезнати светови. Кај Толкин, на пример, светите и белите дрвја не се декоративни растенија – тие носат меморија, легитимитет, загуба и надеж. Древниот религиски знак преминува во модерна митопоеја без целосно да ја изгуби својата стара вертикала меѓу земното и повисокото.
Така дрвото станува речиси идеална книжевна форма. Може да раскаже историја без хронолошка табела и да прикаже припадност без дефиниција. Доволно е да се каже дека некој останал без корени, дека една лоза пресекнала или дека нешто пуштило нова гранка – и читателот веќе ја разбира драмата.
Густав Климт – кога древниот симбол влегува во модерноста
Можеби токму затоа прочуеното Климтово „Дрво на животот“ делува истовремено древно и радикално модерно. И тука вреди една фактографска прецизност: делото што масовната култура најчесто го нарекува слика „Дрвото на животот“ всушност не е самостојно платно. Тоа е централниот мотив на монументалниот Stoclet Frieze, создаден за трпезаријата на палатата Стокле во Брисел.
Климт ја добил нарачката за декорацијата во рамките на проектот за палатата што ја проектирал Јозеф Хофман. По повеќегодишен развој на идејата, во 1910. и 1911. година Климт ги изработил големите работни цртежи во размер 1:1, а фризот бил реализиран како мозаична целина и поставен во Брисел во 1911. година. Деветте зачувани работни предлошки денес се во виенскиот MAK – Музеј за применета уметност.
Тоа појаснување не е музејска ситничавост. Напротив, ни помага подобро да го разбереме делото. Климтовото дрво не било замислено како изолиран предмет за гледање на ѕид, туку како дел од простор во кој архитектурата, декоративната уметност, сликарството и занаетот требало да функционираат како целина – идеалот на Gesamtkunstwerk, целосно уметничко дело.
Во средиштето се шири дрво што речиси престанало да биде дрво. Гранките не растат природистички, туку се виткаат во огромни спирали. Наместо да ја следат гравитацијата и ботаниката, тие го исполнуваат просторот како музичка фраза која постојано се враќа кон себе. Меѓу нив има цветни, геометриски и очни мотиви, како и птици поврзани со египетската визуелна традиција. Музејските толкувања упатуваат и на египетски, византиски и јапонски извори што Климт ги претопил во сопствениот декоративен јазик.
Но токму тука започнува интересното. Спиралата нема едно задолжително значење. Може да нè потсети на циклус, растење, враќање, вител или бесконечност, но делото не доаѓа со речник во кој секој знак има само еден превод. Климт ја задржува архетипската структура на дрвото и истовремено ја нарушува. Коренот е тежок и земен; крошната изгледа како да нема крај. Организмот станува орнамент, а орнаментот почнува да изгледа жив.
Очекување, исполнување и дрво меѓу нив
Во фризот дрвото не е само. На едната страна се наоѓа женската фигура што обично се именува како „Очекување“, а на другата двојката позната како „Исполнување“. На тесниот ѕид е апстрахираниот „Витез“. Самото дрво се шири низ долгите површини и визуелно го поврзува просторот во кој фигурите постојат како различни состојби.
Токму односот меѓу „Очекувањето“ и „Исполнувањето“ му дава на дрвото дополнителна човечка димензија. Животот повеќе не е само космички принцип. Тој е желба, приближување, допир, плодност, врска. Климт не илустрира конкретен мит за дрвото на животот. Тој зема симбол наталожен со илјадници години значења и го вметнува во сопствената голема тема – телото, љубовта, орнаментот, минливоста и човечката потреба да му се даде форма на она што постојано ни се измолкнува.
Материјалот го засилува ефектот. За изведбата биле предвидени благородни и блескави материјали – меѓу нив емајл, седеф и златни листови – а и самите работни цртежи содржат злато, платина, сребро и бронза. Златото кај Климт не е само знак на раскош. Со него природното дрво се оддалечува од шумата и се приближува кон иконата, мозаикот и светото пространство.
А сепак, Климт не го претвора во стерилен религиски знак. Под гранките има цветови; орнаментите пулсираат со боја; строгата симетрија постојано е нарушувана од ситни органски детали. Неговото дрво е истовремено древен тотем и производ на виенската модерна. Во него Египет и Византија можат да се сретнат со Југендстилот, митологијата со декоративната уметност, духовното со телесното.
Зошто дрвото сè уште ни е потребно
Дрвото на животот преживеало толку многу религии, империи и уметнички стилови затоа што не нуди готов одговор. Тоа нуди форма во која можеме да ги сместиме нашите прашања. Од каде доаѓаме? Што нè држи? Кон што растеме? Што останува по нас? И дали животот е права линија или нешто што, како Климтовите спирали, постојано се враќа, се повторува и сепак никогаш не е сосема исто?
Можеби затоа Климтовото дрво е толку препознатливо повеќе од еден век подоцна. Тој не измислил нов симбол. Направил нешто потешко: зел еден од најстарите знаци на човечката имагинација и му дал форма во која древноста не изгледа како минато. Корените останале длабоко долу, но гранките повторно тргнале во нов правец.
