Кога сцената престанува да објаснува
Драмата на апсурдот не се појавува за да го забавува човекот со необичност. Таа се појавува кога светот веќе не може убедливо да се раскаже со старите драмски правила: причина, последица, конфликт, расплет, морална поука. На нејзината сцена нештата се случуваат, но често не водат никаде. Ликовите зборуваат, но не се разбираат секогаш. Времето минува, но не носи промена. Човекот стои пред животот како пред затворена врата, а од другата страна не се слуша никој.
Токму во тоа е нејзината вознемирувачка моќ. Драмата на апсурдот не ни вели дека светот е чуден. Таа ни покажува дека светот, гледан без утеха и без готови одговори, може да биде неподносливо логичен во својата нелогичност.
Терминот „театар на апсурдот“ најчесто се врзува за критичарот Мартин Еслин, кој во 1961. година го именуваше овој драмски феномен, а во неговото средиште ги постави авторите како Самуел Бекет, Ежен Јонеско, Артур Адамов и Жан Жене. Во поширока смисла, драмата на апсурдот се поврзува со европскиот театар од 1950-тите и раните 1960-ти години, како реакција на искуството на модерниот човек во свет што ја изгубил јасната духовна, морална и историска оска. Encyclopaedia Britannica ја поврзува оваа драмска појава и со мислата на Албер Ками, особено со идејата дека човечката состојба е суштински апсурдна – лишена од однапред дадена цел.
Бекет и чекањето што станува судбина
Ако има една слика што најчесто ја собира драмата на апсурдот, тоа е чекањето. Не обично чекање, не чекање автобус, писмо или човек што доцни, туку чекање што станува цел живот. Во „Чекајќи го Годо“ на Самуел Бекет двајца луѓе чекаат некој што никогаш не доаѓа. Тие разговараат, се караат, се смируваат, се надеваат, се премислуваат, повторуваат. Денот завршува, но ништо суштински не се менува.
Тука нема класичен заплет во смисла на драмска машина што го турка дејството кон решение. Нема ни голема тајна што ќе се открие на крај. Напротив, токму отсуството на одговор е одговорот. Бекет не ни објаснува кој е Годо затоа што тоа би било премногу удобно. Годо може да биде Бог, спасение, смисла, власт, иднина, надеж, навика – или само празно име во кое човекот вложува сè што не може сам да го поднесе.
Во таа празнина се раѓа апсурдот. Човекот не е смешен затоа што е глупав, туку затоа што е трагично упорен. Тој продолжува да зборува и кога зборот се распаѓа; продолжува да чека и кога нема доказ дека нешто ќе дојде; продолжува да живее, не затоа што го разбрал животот, туку затоа што нема друг начин.
Јонеско и јазикот што се распаѓа
Кај Ежен Јонеско апсурдот често влегува преку јазикот. Во неговиот свет луѓето зборуваат многу, но зборувањето не значи разбирање. Речениците стануваат клишеа, разговорите се претвораат во механички шум, секојдневната логика се извртува до гротеска. Сцената изгледа позната, речиси домашна, а потоа одеднаш станува страшно туѓа.
Тоа е една од најголемите лекции на драмата на апсурдот: опасноста не мора да дојде како гром, војна или отворена катастрофа. Таа може да дојде како празен разговор, како навика, како општество во кое сите зборуваат, а никој никого не слуша. Во таков свет јазикот не ја открива вистината, туку ја прикрива; не гради мостови, туку произведува ѕидови од фрази.
Затоа драмата на апсурдот е многу повеќе од книжевен правец. Таа е дијагноза на модерната комуникација. Денес, во време на постојан говор, пораки, соопштенија, статуси, реакции и јавни настапи, Јонеско звучи речиси пророчки. Не затоа што го предвидел интернетот, туку затоа што ја видел празнината зад зборот кога зборот ќе престане да значи.
Смешното лице на трагедијата
Апсурдната драма често е смешна. Но, тоа е смеа што брзо замрзнува. Ликовите паѓаат во повторувања, прават бесмислени гестови, се држат до ситници како до спас, се расправаат околу ништожни нешта додека над нив виси нешто многу поголемо и потемно. Во класичната трагедија човекот се судира со судбината. Во драмата на апсурдот тој често не знае ни со што се судрил.
Таа мешавина на комично и ужасно е една од нејзините најпрепознатливи сили. Човекот се смее затоа што ситуацијата е нелогична, а потоа сфаќа дека таа нелогичност не е далеку од неговиот секојдневен живот. Колку пати повторуваме исти зборови без верба во нив? Колку пати се движиме низ обврски што не ни откриваат никаква внатрешна смисла? Колку пати играме улога затоа што не знаеме што друго да правиме?
Апсурдот е сцената, а таа само го прави видлив.
Антидрама против удобната илузија
Драмата на апсурдот намерно ги нарушува очекувањата на гледачот. Таа не сака да го води за рака. Не му нуди чиста приказна, јасен јунак, стабилен конфликт, морално решение. Понекогаш ликовите изгледаат како сенки, како гласови, како човечки остатоци фатени во бескраен круг. Дијалогот се распаѓа, сценското дејство се повторува, крајот не затвора, туку повторно отвора.
Затоа на прв поглед овој театар може да изгледа тежок, дури и одбивен. Но, неговата тешкотија не е во неразбирливоста, туку во тоа што одбива да лаже. Тој не сака да го украси човековото постоење со лажен ред. Не сака да измисли утеха таму каде што не ја гледа. Не сака да стави завеса преку празнината.
Во тоа има суровост, но и чесност. Апсурдната драма не му ја одзема смислата на животот; таа само покажува што се случува кога човекот ќе сфати дека смислата не му е дадена како готов документ. Мора сам да ја бара, да ја измислува, да ја носи – или да живее со нејзиното отсуство.
Зошто драмата на апсурдот уште нè вознемирува
Денес драмата на апсурдот не е музејска појава од средината на дваесеттиот век. Таа останува жива затоа што човекот и понатаму живее меѓу системи што му ветуваат ред, а произведуваат отуѓување; меѓу зборови што ветуваат комуникација, а често создаваат шум; меѓу институции што зборуваат за цел, а секојдневието го претвораат во повторување.
Затоа Бекет, Јонеско, Жене, Адамов и Пинтер не се само автори на „чуден театар“. Тие се автори на човечки ситуации што не исчезнале. Само ја смениле сценографијата. Наместо празна сцена, денес можеби имаме отворени канцеларии, екрани, јавни платформи, административни лавиринти, медиумски шум и приватни тишини. Но човекот што чека, човекот што не е слушнат, човекот што повторува нешто во што веќе не верува – останува истиот.
Драмата на апсурдот нè вознемирува затоа што не ни дозволува да се криеме зад убави објаснувања. Таа прашува: што останува од човекот кога ќе му ги одземеме големите приказни, утешните системи, сигурните одговори и јазикот што ветува повеќе отколку што може да понесе?
Театарот како огледало без милост
На крајот, драмата на апсурдот не е театар на безнадежноста, иако често така изгледа. Таа е театар на разголувањето. Го соблекува светот од неговите украси, го остава човекот пред тишината и го прашува дали може да издржи без илузија. Во тој миг, сцената повеќе не е место на претстава, туку место на препознавање.
Апсурдот не мора да значи дека животот нема вредност. Може да значи дека вредноста не ни е подарена однапред. Дека смислата не е готова реченица, туку ризик. Дека човекот, дури и кога не знае зошто чека, сепак открива нешто за себе токму во тоа чекање.
Затоа драмата на апсурдот останува еден од најважните уметнички одговори на модерното време. Таа не нè утешува. Не ни аплаудира. Не ни простува лесно. Но ни го дава она што вистинската уметност мора да го даде: немилосрдно огледало во кое, ако имаме храброст, ќе се видиме без маска.
