Добрососедството е еден од оние зборови што изгледаат едноставно додека не треба да се применат. Во секојдневниот говор звучи питомо, речиси домашно: да не му пречиш на соседот, да му помогнеш кога треба, да не ја фрлаш својата бука преку неговиот ѕид и да не ја претвораш неговата тишина во свој плен. Но, кога истиот збор ќе се пренесе од дворот во политиката, од маалото во историјата, од човечката пристојност во односите меѓу државите и народите, тој одеднаш станува многу потежок.

Добрососедството не е насмевка за фотографија, ниту дипломатски украс за свечени говори. Тоа е дисциплина на зрелоста. Се препознава токму таму каде што постои разлика, стар спор, различно паметење, нееднаква моќ, траума, страв, суета или интерес. Лесно е да се биде „добар сосед“ со оној што не бара ништо од нас, не нè потсетува на ништо болно и не ни го допира чувството за идентитет. Вистинскиот испит започнува кога другиот е доволно близу за да нè вознемири.

Соседот не е украс на нашата приказна

Во маалската логика, соседот е првиот друг. Не е семејство, но не е ни странец. Не живее со нас, но живее покрај нас. Неговата врата е одвоена од нашата, но неговото секојдневие се слуша низ ѕидот, се гледа преку оградата, се среќава на скалите, на улицата, на пазарот, во заедничката нужност што ја делат луѓето пред да ја поделат со големи зборови.

Токму затоа добрососедството не бара љубов. Тоа бара мерка. Не мора да се согласуваме за сè, не мора да ја делиме истата историја, не мора да ги сакаме истите симболи, не мора да ја имаме истата слика за минатото. Но мора да знаеме дека заедничкиот простор не се одржува со надвикнување, туку со способност да се живее без постојано понижување на другиот.

Во таа смисла, добрососедството е спротивност на потребата секој однос да се претвори во победа. Тоа не значи откажување од себе, туку откажување од поривот другиот да се сведе на грешка, закана или историски вишок. Соседот не е украс на нашата приказна, ниту доказ дека ние сме во право. Тој е реалност со која мора да се гради простор на преживување, соработка и достоинство.

Од човечка пристојност до меѓународен принцип

Иако најпрво го чувствуваме како морална и секојдневна вредност, добрососедството одамна е вградено и во јазикот на меѓународното право. Во Повелбата на Обединетите нации стои начелото дека споровите меѓу државите треба да се решаваат со мирни средства, така што мирот, безбедноста и правдата да не бидат загрозени. Тоа не е сентиментална реченица, туку цивилизациска лекција платена со војни, разурнувања и историски катастрофи.

Истата логика ја носи и Декларацијата за пријателски односи и соработка меѓу државите, усвоена во рамките на Обединетите нации во 1970. година. Во неа државите се потсетуваат дека силата, заканата, притисокот и мешањето во туѓата политичка независност не се пат кон стабилен свет. Добрососедството, гледано од тој агол, не е слабост, туку обид конфликтот да не стане природна состојба на човештвото.

Во Европа, пак, ова начело добива посебна тежина таму каде што границите, малцинствата, јазиците и историските мемории се испреплетуваат. Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства на Советот на Европа ја поврзува заштитата на малцинствата со духот на разбирање, толеранција, добрососедство, пријателски односи и соработка меѓу државите. Тоа е суштинска точка: не може да има здрави односи меѓу соседите ако луѓето што живеат меѓу тие држави се претворат во заложници на туѓи национални нервози.

Балканската тешкотија: премногу историја, премалку доверба

На Балканот добрососедството најчесто се изговара со свечен тон, а се живее со сомнеж. Причината не е само во политиката, туку и во густината на историјата. Овде народите не живееле едни покрај други како чисти, одделени линии на карта. Живееле измешано, судбински, конфликтно, културно испреплетено, понекогаш братски, понекогаш сурово. Затоа секоја држава има спомен што ја боли, секој народ има приказна што ја брани, секој јазик има свој глас што не сака да биде преименуван од туѓа канцеларија.

Но токму затоа добрососедството не смее да биде сведено на уценувачка формула. Кога се користи како цивилизациско начело, тоа отвора пат за соработка. Кога се користи како политички инструмент, станува маска за притисок. Разликата е огромна. Едно е да се бара мир, дијалог и одговорност; сосема друго е под името „добрососедство“ да се бара туѓото самочувство да се прекрои според сопствени потреби.

Европската политика кон регионот често го нагласува значењето на регионалната соработка и добрососедските односи како услов за напредок. Во документите на Европската комисија за Западниот Балкан тие се наведуваат како дел од пошироката логика на реформи, стабилност и европски пат. Но вистинскиот проблем почнува кога начелото се претвора во асиметричен товар: едни да докажуваат дека се добри соседи, а други да го користат соседството како право на трајна арбитража врз туѓиот идентитет.

Добрососедството не е самонегирање

Најопасната заблуда е дека добрососедството бара молчење за себе. Напротив: добар сосед може да биде само оној што има свој дом, свое име, своја меморија и своја внатрешна сигурност. Човек што постојано се откажува од себе за да не предизвика туѓо незадоволство не гради мир, туку одложена огорченост. Држава што ја менува сопствената приказна секогаш кога соседот ќе ја крене веѓата не станува европска, туку несигурна.

Добрососедството не значи да се нема став. Не значи да се прифати туѓата верзија на минатото како цена за мирна сегашност. Не значи да се избрише сопствената болка за да изгледаме пристојно пред светот. Тоа значи да се научи разликата меѓу достоинствено несогласување и агресивно негирање. Да се каже: јас сум тоа што сум, ти си тоа што си и токму затоа мора да најдеме начин да живееме без да се уништуваме.

Во таа реченица има повеќе европска зрелост отколку во многу декларации. Зашто вистинскиот мир не е состојба во која сите мислат исто, туку поредок во кој различните не мора да се плашат едни од други.

Соседството како секојдневна култура

Сепак, добрососедството не се гради само во министерства, на самити и во договори. Таму се запишува, но не мора таму и да се раѓа. Тоа почнува во начинот на кој зборуваме за другиот кога тој не е присутен. Во учебникот, во медиумот, во шегата, во семејната легенда, во спортската трибина, во коментарот под вест, во реченицата што родителот ја изговара пред детето.

УНЕСКО  го поврзува добросоедството со способноста да се прифатат разликите, да се слуша, препознава, почитува и вреднува другиот. Тоа звучи едноставно, но во стварноста е една од најтешките човечки вештини. Зашто луѓето најчесто не се судираат само околу интереси, туку околу признание. Околу потребата некој да им каже: те гледам, твоето име постои, твојата болка не е измислена, твоето достоинство не е пречка за моето.

Културата на добрососедство затоа не е култура на заборав, туку култура на одговорно паметење. Минатото не треба да се избрише, но не смее ни постојано да се користи како оружје. Секој народ има право на сеќавање, но никој нема право од своето сеќавање да направи дозвола за понижување на другите.

Мирот како работа, не како поза

Добрососедството бара работа. Понекогаш таа работа е здодевна, административна, тивка: договор за граничен премин, за железница, за заедничко управување со води, за универзитетска соработка, за превод на книги, за културни размени, за заштита на малцинствата, за медиумска одговорност. Но токму тие нешта ја прават разликата меѓу декларативен мир и жив мир.

Народите не се зближуваат само со големи говори. Се зближуваат кога студентите патуваат полесно, кога лекарите соработуваат побрзо, кога уметниците гостуваат без страв, кога архивите се отвораат за истражување наместо за пропаганда, кога новинарите не го хранат најнискиот инстинкт, кога политичарите разбираат дека секоја изборна победа купена со омраза остава долгорочен долг што го плаќа општеството.

Затоа добрососедството е морална инфраструктура. Како пат што не се гледа оддалеку, но сите го користат. Кога е здраво, луѓето речиси и не го забележуваат. Кога ќе се распадне, одеднаш сфаќаат дека секое движење станало тешко.

Да се биде добар сосед без да се биде наивен

Добрососедството не бара наивност. Напротив, наивниот човек често е лош чувар на мирот, затоа што не ги гледа ризиците. Да се биде добар сосед не значи да се верува слепо, туку да се гради доверба таму каде што е можно, да се поставуваат граници таму каде што е нужно и да се одбива јазикот на понижување дури и кога тој изгледа политички корисен.

Добриот сосед знае дека мирот не е подарок, туку договор што се обновува секој ден. Знае дека достоинството не е монета за поткусурување. Знае дека историјата не смее да биде затвор, но ни пазар на кој се продава сè. Знае дека соработката не е капитулација, а самопочитта не е непријателство.

Можеби токму тоа е најзрелата формула: да не бараме од соседот да нè сака, туку да нè почитува; да не му ветуваме покорност, туку коректност; да не го претвораме минатото во камен, туку во предупредување; да не го градиме идентитетот врз омраза, но ни да дозволиме некој друг да ни го пишува однадвор.

Став

Добрососедството е најтешко таму каде што е најпотребно. Меѓу луѓе што никогаш не се судриле, тоа е лесна доблест. Меѓу народи што носат историја, тоа е работа на зрелост, храброст и долга цивилизациска самоконтрола. Затоа не треба да го сведуваме на политичка фраза. Добрососедството е начин да се признае дека светот не е направен само за нас, но и дека ние немаме обврска да исчезнеме за да има место за другиот. Да се живее покрај некого значи постојано да се учи границата меѓу блискоста и слободата. Тоа важи за соседите во една зграда, за народите во еден регион и за државите во еден немирен свет.

На крајот, добриот сосед не е оној што никогаш не се спротивставува. Добриот сосед е оној што знае да се спротивстави без омраза, да соработува без самопоништување и да памети без да го претвори паметењето во оружје. Во тоа има повеќе мудрост отколку што изгледа. И повеќе иднина отколку што обично ѝ признаваме на една стара, навидум обична, човечка доблест.