Српскиот претседател Александар Вучиќ по воената вежба „Победник 2026“ на Пештер изјави дека државата е подготвена повторно да воведе задолжителна воена служба. Според најавата, првата генерација регрути би требало да влезе во касарните во март 2027. година, а служувањето да трае 75 дена.
Вучиќ оцени дека, иако станува збор за краток период, служувањето може да придонесе за стекнување одговорност, дисциплина и посветеност. Тој ја нагласи и локалната економска димензија, тврдејќи дека активирањето на касарните може да им помогне на помалите и пограничните градови.
Но политичката најава сè уште не е правосилна одлука. За враќање на задолжителната служба е потребно усвојување соодветни законски измени во српското собрание, како и довршување на административните, финансиските и логистичките подготовки. Тоа подразбира касарни, инструктори, медицински прегледи, опрема, сместување и систем за евиденција на регрутите.
Задолжителното служење во Србија беше суспендирано на почетокот од 2011. година, кога земјата премина кон професионализиран армиски модел. Владата уште во 2024. година го поддржа предлогот за негово враќање, со модел од 60 дена обука и уште 15 дена воени вежби за мажите, додека за жените служувањето би останало доброволно.
Што подразбира „дигиталната армија“?
Паралелно со враќањето на регрутите, Белград најавува создавање таканаречена „дигитална армија“. Во контекстот на изјавите на српските власти, овој израз означува технолошко поврзување на извидувањето, командувањето, комуникацијата и огнената поддршка.
Целта е информацијата за забележана цел веднаш да се пренесе од извидувачко возило, дрон или сензор до командниот центар и до единицата што треба да дејствува. Со тоа се скратува времето меѓу откривањето на целта, донесувањето одлука и евентуалната реакција.
Според Вучиќ, преобразбата треба да овозможи војниците во идните судири да бидат што помалку директно изложени. На вежбата на Пештер беа прикажани беспилотни летала, роботизирани копнени платформи и други современи системи.
Суштината на „дигиталната армија“ е информацијата од сензорот што побрзо да стигне до командата и до системот што треба да реагира.
На вежбата „Победник 2026“ биле ангажирани повеќе од 2.000 припадници и над 500 средства на воена техника. Учествувале единици на копнената војска, военото воздухопловство и противвоздушната одбрана, специјалните сили и воената полиција.
Стар модел на мобилизација и нов начин на војување
Главното прашање е зошто на технолошки модернизирана армија, во која дел од задачите би ги преземале машини, повторно ѝ е потребен задолжителен воен рок.
Беспилотните системи не ја укинуваат потребата од луѓе. Тие создаваат потреба од поинаков кадар: оператори, програмери, инженери, аналитичари, специјалисти за електронско војување, противдронска заштита, комуникации и сајбер-безбедност. Истовремено, класичните воени функции – логистика, обезбедување простор, одржување, медицинска поддршка и пополнување на резервата – не исчезнуваат.
Србија, според најавениот модел, не избира меѓу човекот и машината. Таа се обидува да ги спои масовната човечка резерва и автоматизираната технологија.
Слабоста е можниот јаз меѓу амбицијата и реалната изведба. За 75 дена може да се совладаат основна дисциплина, физичка подготовка и елементарна тактичка обука. Многу потешко е за истиот период да се создаде технички оспособен војник за сложени дигитални системи.
Лекциите од современите војни
Современите војни покажаа дека евтините дронови можат да уништат многу поскапа техника, а дигиталната комуникација радикално да го скрати времето за реакција. Покажаа и дека технолошката предност не е трајна: противникот развива системи за попречување, лажни цели, сајбер-напади и сопствени беспилотни средства.
„Дигиталната армија“ затоа не е еднократна набавка на дронови и роботи. Таа бара сигурни комуникации, заштитени податоци, сопствен софтвер, обучени оператори и командна структура способна да донесува брзи, но контролирани одлуки.
Постои и етичко прашање: кој ја носи одговорноста кога дигитален систем погрешно ќе идентификува цел? Колкав степен на автономија ќе имаат машините? Дали конечната одлука за употреба на сила секогаш ќе ја носи човек? Српските најави засега не даваат доволно јавни детали.
Регионална порака и домашна политика
Српските власти инсистираат дека модернизацијата има одбранбена цел. Сепак, секое значително зголемување на воените капацитети на Балканот неизбежно се следи и во соседството. Најавите за регрутација, беспилотни системи, ракетни средства и дигитализирано командување може да се читаат како одговор на променетата европска безбедносна средина. Но тие имаат и внатрешнополитичка функција: проектираат слика за силна држава, технолошки напредок и раководство што гарантира стабилност.
Јавноста треба да добие одговори за трошоците, бројот на регрути, критериумите за повикување, правото на приговор на совеста, цивилната служба, безбедноста при обуката и цивилната контрола врз новите технологии.
Технологијата не ја заменува одговорноста
Најавите од Пештер ја покажуваат насоката во која Србија сака да се движи: поширока човечка резерва, повеќе беспилотни платформи и побрзо дигитално командување. Враќањето на воениот рок и формирањето „дигитална армија“ се делови од обидот да се изгради хибриден армиски модел. Дали тој модел навистина ќе ја зголеми безбедноста, ќе зависи помалку од политичките најави, а повеќе од законите, буџетот, квалитетот на обуката, заштитата на податоците и демократскиот надзор. Роботите и алгоритмите можат да го скратат времето за реакција, но не смеат да го скратат времето за разумна одлука.
