Десетти септември е добар пример дека историјата не мора да се врти само околу војни и државници. На овој датум машината за шиење направила важен чекор кон масовното производство, во Лондон бил казнет првиот возач за возење под дејство на алкохол, започнал да излегува весникот „Македонско дело“, а Абебе Бикила бос го истрчал еден од најпознатите маратони во олимписката историја. Подоцна Франција ја употребила гилотината за последен пат, „Герника“ се вратила во Шпанија, Велес повторно го добил старото име, а во CERN започнал нов период во истражувањето на најситните градивни честички на материјата.
1846 – Елијас Хау доби патент за машината што го забрза шиењето
Рачното шиење со векови било една од оние работи за кои биле потребни време, вештина и огромно трпение. Во средината на XIX век американскиот механичар Елијас Хау успеал да изгради машина што користела игла со окце кај врвот и втор конец што го заклучувал бодот од другата страна на ткаенината. На 10 септември 1846 година за ова решение му бил издаден американскиот патент број 4.750.
Хау не бил првиот човек што се обидувал да го механизира шиењето, ниту неговата машина веднаш го освоила пазарот. Нејзиниот принцип, сепак, станал дел од развојот на практичните машини за шиење што подоцна радикално ќе ја сменат текстилната индустрија, производството на облека и работата во милиони домови. Оригиналниот патентен модел денес се наоѓа во збирката на Smithsonian Institution, каде што датумот на патентот е зачуван заедно со самата машина.
1897 – Првиот возач беше казнет за возење под дејство на алкохол
Автомобилите едвај почнувале да се појавуваат по лондонските улици кога се појавил и проблем што денес е регулиран со строги сообраќајни правила. Таксистот Џорџ Смит управувал електрично возило по Њу Бонд Стрит, ја изгубил контролата и удрил во зграда. Полицијата утврдила дека возачот бил под дејство на алкохол.
На 10 септември 1897 година Смит станал првиот познат возач обвинет и казнет за возење во алкохолизирана состојба. Судот го казнил со 20 шилинзи. Британскиот National Motor Museum го наведува случајот меѓу пресвртниците во историјата на автомобилизмот. Тоа што денес изгледа како основно правило на безбедноста на патиштата тогаш се појавувало истовремено со самата автомобилска култура.
1925 – Почна да излегува „Македонско дело“
Во европските центри каде што дејствувала македонската политичка емиграција во 1925 година започнал да излегува весникот „Македонско дело“, орган на ВМРО (Обединета). Првиот број се појавил на 10 септември, а весникот во различни периоди бил поврзан со Виена, Берлин и Париз.
„Македонско дело“ е важен документ за политичките идеи, поделбите и расправите околу македонското прашање меѓу двете светски војни. Неговите страници денес се читаат и како извор за историјата на македонската емигрантска периодика и за начините на кои прашањето за Македонија се претставувало пред европската јавност. Државниот архив на Македонија ги вклучува материјалите од весникот меѓу значајните извори за проучување на ВМРО (Обединета) и македонското прашање во тој период.
1960 – Абебе Бикила бос го освои олимпискиот маратон
Римската вечер во 1960 година создала една од најсилните слики во олимписката историја. Етиопјанецот Абебе Бикила трчал без обувки по патеката што минувала покрај знаменитостите на антички Рим и завршувала под Константиновиот лак. На целта стигнал прв за 2 часа, 15 минути и 16,2 секунди – тогаш најдобар светски резултат.
Победата имала значење поголемо од самиот рекорд. Бикила станал првиот црн африкански спортист што освоил олимписко злато, а неговиот босоног маратон останал една од најпрепознатливите приказни од Игрите во Рим. Четири години подоцна во Токио повторно ќе стане олимписки шампион во маратонот, овојпат по операција на слепото црево само неколку недели пред трката. Рим, сепак, е местото каде што неговото име влегло во светската спортска историја.
1977 – Франција ја изврши последната смртна казна со гилотина
Рано наутро во затворот „Бомет“ во Марсеј бил погубен Хамида Џандуби, осуден за тешко убиство проследено со тортура. Тој станал последниот човек егзекутиран во Франција и последниот врз кого француската држава ја употребила гилотината.
Настанот од 10 септември 1977 година денес се гледа како последната точка на една долга казнена традиција што потекнувала од времето на Француската револуција. Само четири години подоцна, во 1981 година, Франција ја укинала смртната казна. Така последното паѓање на сечилото останало непосредно пред големата правна и општествена промена со која смртната казна исчезнала од француското законодавство.
1981 – „Герника“ конечно се врати во Шпанија
Монументалната „Герника“ на Пабло Пикасо повеќе од четири децении се наоѓала надвор од неговата татковина. Пикасо уште за време на диктатурата на Франциско Франко оставил јасна желба делото да не биде трајно вратено во Шпанија додека во земјата повторно не бидат воспоставени демократски слободи.
На 10 септември 1981 година сликата пристигнала во Мадрид и била предадена на шпанските институции. Нејзиното враќање било многу повеќе од музејски транспорт: едно од најпознатите антивоени дела на XX век станало симбол и на враќањето на демократијата во земјата на својот автор. Денешниот музеј „Реина Софија“, каде што се чува „Герника“, во својот проект „Rethinking Guernica“ ја чува документацијата за приемот на делото во Мадрид токму на овој датум.
1996 – Титов Велес повторно стана Велес
Педесет години градот на Вардар го носел името Титов Велес. Името било воведено во 1946 година, како дел од тогашната практика повеќе места во Југославија да го носат името на Јосип Броз Тито. Половина век подоцна, во нови политички и општествени околности, додавката исчезнала.
Од 10 септември 1996 година градот повторно официјално се нарекува Велес. На прв поглед тоа е едноставна административна промена, но имињата на градовите секогаш носат слоеви од политичката и културната историја. Во овој случај, враќањето на старото име означило и враќање кон топонимот што градот го носел низ многу подолг дел од своето минато.
2008 – Првиот протонски сноп го обиколи Големиот хадронски судирач
По години изградба и подготовки, во контролниот центар на CERN во 2008 година научниците го пуштиле првиот протонски сноп низ 27-километарскиот прстен на Големиот хадронски судирач – LHC. Околу 10 часот и 25 минути снопот успеал да направи цел круг низ најголемиот акцелератор на честички што некогаш бил изграден.
Тоа не било уште откривање на нова честичка, туку моментот кога огромната машина покажала дека системот работи како целина. CERN и експериментот ATLAS го бележат 10 септември 2008 година како ден кога првите снопови циркулирале во двата правца. Четири години подоцна експериментите ATLAS и CMS ќе го објават откривањето на Хигсовиот бозон – резултат што беше една од главните научни причини за изградбата на LHC.
Десетти септември така ја носи историјата во неколку сосема различни облици. Една машина го забрзала шиењето, првиот автомобилски прекршок најавил нови правила на патиштата, македонски весник влегол во политичката и публицистичката историја, а босоног маратонец покажал дека спортските граници се таму за да бидат поместени. „Герника“ се вратила дома, Велес го вратил своето име, а под француско-швајцарската граница физиката добила машина со која ќе погледне подлабоко во структурата на материјата.
