fbpx Прескокни до главната содржина Opens in a new tab

Ден на Обединетите нации; 81 година подоцна светот повторно го тестира ветувањето од 1945

На 24 октомври светот одбележува 81 година од создавањето на Обединетите нации - организација родена од уверувањето дека дипломатијата мора да има предност пред нова глобална катастрофа. Осум децении подоцна, институциите се исти, но светот околу нив е многу поинаков.

Денеска се одбележува Денот на Обединетите нации – 81 година од денот кога во 1945. година стапила во сила Повелбата на ОН и организацијата официјално започнала да постои. Создадени по катастрофата на Втората светска војна, Обединетите нации требало да изградат простор во кој државите ќе ги решаваат споровите со дипломатија, право и преговори, наместо светот повторно да се движи кон глобална војна.

Осум децении подоцна прашањето веќе не е дали на светот му е потребно место за меѓународен дијалог, туку колку државите се подготвени да ги почитуваат правилата што самите ги создале. Токму затоа годинашниот Ден на ОН доаѓа во момент кога организацијата истовремено ја покажува својата незаменливост и своите ограничувања.

Од Повелбата во Сан Франциско до 193 земји членки

Повелбата на Обединетите нации била потпишана на 26. јуни 1945. година во Сан Франциско, по конференција на која претставници на 50 држави ја поставиле институционалната основа на новиот меѓународен поредок. Документот стапил во сила на 24. октомври, откако бил ратификуван од потребниот број потписнички, вклучително и од петте држави што добиле постојано место во Советот за безбедност.

Од првичните 51 основачка држава, Обединетите нации прераснаа во организација со 193 земји членки. Генералното собрание денес е единствениот глобален политички форум во кој сите тие се претставени, без оглед на нивната територија, население, економска сила или воена моќ.

Историјата на создавањето на ОН, всушност, почнала уште пред крајот на Втората светска војна. На Panoptikum веќе пишувавме како додека војната сè уште траела, во Вашингтон се поставувале контурите на светската организација што требало да го организира мирот по неа.

Организација што не е светска влада

Една од најчестите заблуди за ОН е очекувањето организацијата самостојно да може да запре секоја војна, да казни секоја држава што го прекршува меѓународното право или да наметне решение за секоја криза. Обединетите нации немаат таква моќ. Тие не се светска влада, ниту располагаат со сопствена постојана армија што може независно да интервенира.

Прочитај и за ... >>  [ВИДЕО] Непал погоден од катастрофални поплави: најмалку 95 загинати, стотици исчезнати

Нивната сила произлегува од договорите меѓу државите, од меѓународното право и, пред сè, од подготвеноста на земјите членки да дејствуваат заеднички. Токму тука се наоѓа и една од најголемите слабости на системот: кога интересите на големите сили се судираат, политичкиот механизам може да биде блокиран.

Највидливо тоа се случува во Советот за безбедност. Тој има 15 членки, од кои пет се постојани – САД, Русија, Кина, Франција и Обединетото Кралство. Секоја од овие пет држави располага со право на вето врз суштинските одлуки. Тој механизам бил замислен како начин големите сили да останат во заедничкиот систем, но во периоди на остри геополитички судири може да ја ограничи способноста на Советот да дејствува.

ОН се многу повеќе од Советот за безбедност

Сликата за Обединетите нации би била нецелосна ако организацијата се гледа само низ дипломатските расправи во Њујорк. Огромен дел од нејзината работа се одвива далеку од салите на Генералното собрание – во бегалски кампови, болници, училишта, области погодени од природни катастрофи, сиромаштија, глад и вооружени конфликти.

Во системот на ОН работат организации, фондови и специјализирани агенции како УНИЦЕФ, УНХЦР, Светската програма за храна, Светската здравствена организација и УНЕСКО. Нивната работа опфаќа помош за бегалци, заштита на децата, јавно здравје, образование, хуманитарна помош, зачувување на културното наследство и низа други области во кои меѓународната соработка не е дипломатска апстракција, туку практична потреба.

ОН организираат и мировни мисии, посредуваат во конфликти, следат човекови права, создаваат меѓународни стандарди и обезбедуваат простор во кој и државите со далеку помало политичко влијание можат да ги изложат своите позиции.

81 година подоцна – свет различен од оној во 1945

Годинашното одбележување се случува во меѓународна средина значително различна од онаа во која бил создаден системот во 1945 година. Во својата порака за Денот на Обединетите нации во 2026 година, генералниот секретар Антонио Гутереш ги посочи вооружените конфликти, климатската криза, растечките нееднаквости и технолошките промени како предизвици поради кои меѓународната соработка повторно станува суштинско прашање.

Прочитај и за ... >>  Почесна артилериска стрелба во Скопје за 8 Септември

Дилемата е особено видлива во 2026 година. Светот формално располага со повеќе меѓународни институции, договори и механизми за соработка отколку во кој било претходен период, а истовремено растат недовербата, геополитичкото соперништво и сомнежите дека правилата еднакво важат за сите.

Во анализата „ОН 2026: Светот меѓу силата, правото и новата распределба на моќта“ токму оваа противречност се појавува како една од централните теми на современиот меѓународен поредок: дали правото може да ја ограничува силата или политичката и воената моќ повторно сè почесто ги одредуваат правилата.

Македонија во Обединетите нации

Македонија е членка на Обединетите нации од 8. април 1993. година. За држава со ограничена политичка и економска тежина на глобално ниво, членството во организацијата има посебно значење: Генералното собрание е место каде што секоја земја членка располага со глас и може директно да ги изнесе своите позиции пред меѓународната заедница.

Тоа, секако, не значи дека формалната еднаквост го брише реалниот однос на силите. Малите држави немаат иста политичка, економска или воена тежина како големите сили. Но системот на правила, меѓународни договори и институции им дава простор кој би бил многу потесен во свет во кој единствен критериум би била моќта.

Токму затоа Денот на Обединетите нации не е само годишнина на една институција. Тој е потсетник на идејата од која таа институција произлегла – дека државите, колку и да се различни и спротивставени, мора да имаат место каде што ќе разговараат. По 81 година, ОН не го создадоа светот без војни што го замислуваа нивните основачи. Но светот во кој таков форум воопшто не би постоел веројатно би бил уште понепредвидлив.

За авторот: Љупчо Димитровски

Долгогодишен радио и ТВ новинар, писател и медиумски уредник со повеќе од 40 години искуство во електронските медиуми. Автор е на над 150 книги и основач на порталот Panoptikum.mk, како продолжение на култната емисија „Паноптикум“, со силен фокус на комуникација и новинарство.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.
ДО СИТЕ НОВИ АКТУЕЛНОСТИ ВО „ШТО ИМА НОВО?“