Информацијата никогаш не е само податок што стигнал до нас. Пред да ја прочитаме, некој избрал тема, извор, соговорник, фотографија и наслов; алгоритам одлучил дали ќе ни ја покаже; редакција проценила дали заслужува простор; институција решила што ќе објави, а што ќе остане во извештај што речиси никој нема да го отвори. Токму затоа 24 октомври – Светскиот ден на информациите за развојот – е многу повеќе од календарски повод за разговор за медиумите.
Обединетите нации го воспоставија овој ден во 1972. година, со намера светското внимание да се насочи кон развојните проблеми и кон потребата од меѓународна соработка за нивно решавање. Изборот на 24 октомври не е случаен: датумот се совпаѓа со Денот на Обединетите нации и со годишнината од усвојувањето на Меѓународната развојна стратегија за Втората развојна декада на ОН во 1970 година.
Проблемот што не го гледаме лесно престанува да биде „наш“ проблем
Повеќе од половина век подоцна, основното прашање останува исто, само медиумската средина е радикално поинаква. Светот произведува повеќе информации отколку што еден човек може да прочита за десетици животи. Парадоксот е очигледен: никогаш не сме имале толкав пристап до податоци, а сепак цели делови од стварноста можат да останат речиси невидливи. Тоа прашање е поставено преку едноставна новинарска дилема: кога поплава ќе уништи домови, настанот ќе стане вест, но дали јавноста ќе дознае зошто населбата останала незаштитена? Кога храната ќе поскапи, цената лесно влегува во наслов, но многу потешко се гледа животот на семејството за кое таа цена веќе значи избор меѓу основни потреби.
Тука се разделуваат информацијата и разбирањето. Бројката може да биде точна, а приказната сепак да биде нецелосна. Податокот за невработеност не кажува сам по себе кој останал без перспектива. Инвестицијата од неколку милиони не објаснува кој ќе има корист од неа. Извештајот за загадувањето не кажува дали некој презел одговорност. Видливоста на проблемот зависи од тоа дали новинарството ќе остане кај настанот или ќе тргне по неговите причини.
Кој ја одредува агендата во време на алгоритми?
Некогаш одговорот главно се бараше во редакциите. Уредниците одлучуваа што ќе оди на насловна страница, што ќе го отвори телевизискиот дневник и што ќе остане кратка вест. Таа моќ сè уште постои, но денес ја дели со платформи, пребарувачи, социјални мрежи, инфлуенсери и алгоритми што од милијарди објави избираат што ќе се појави пред конкретен корисник.
Panoptikum веќе пишуваше за пресвртот во кој вестите се преселија на социјалните мрежи, а медиумите ја губат некогашната монополска улога во изборот на јавната агенда. Тоа не значи дека повеќе нема уредници. Напротив – само што дел од новите „уредници“ се математички модели чија задача често не е да изберат што е најважно за општеството, туку што најверојатно ќе го задржи вниманието.
Така се појавува нова нееднаквост на видливоста. Трагедија со драматични снимки може да го обиколи светот за неколку часа, додека долготрајна суша, недостиг од лекари, деградација на образованието или постепено осиромашување на цели заедници ретко произведуваат еден момент што лесно станува вирален. Проблемот постои, само нема спектакуларен кадар.
Развојот зависи и од тоа дали воопшто знаеме што се случува
Кога ОН во 1972. година зборуваа за подобро ширење на развојните информации, идејата беше практична: тешко е да се мобилизира јавноста околу проблем што не го разбира. Денес тоа важи уште повеќе. За да се знае каде недостигаат училишта, лекари, вода, инфраструктура или социјална поддршка, потребни се податоци што се навремени, споредливи и достапни.
Светската банка во својот преглед за состојбата со развојните податоци во 2026 година предупредува на едноставна последица: без сигурни податоци, реалниот обем на сиромаштијата или празнините во здравството и образованието може да останат скриени токму од луѓето што треба да носат одлуки.
Но постои и уште поосновна граница – пристапот до самата информациска инфраструктура. Според податоците на Светската банка објавени во 2026 година, околу 2,2 милијарди луѓе во светот сè уште не користат интернет, а во земјите со ниски приходи интернет користи помалку од една четвртина од населението. Во време кога образование, јавни услуги, работа, банкарство и здравствени информации сè почесто се преместуваат онлајн, дигиталната исклученост станува и развојна исклученост.
Од пристап до информација – до способност да ја процениме
Интересно е што токму на 24 октомври почнува и Глобалната недела на медиумска и информациска писменост на UNESCO, која во 2026 година се одржува под мотото „We All Play a Part – Media and Information Literacy for the People“. Совпаѓањето е повеќе од симболично. Пред половина век главната грижа беше како развојните информации да стигнат до јавноста. Денес мора да прашаме и што прави јавноста со нив кога ќе стигнат.
Да имаш пристап до илјадници извори не значи автоматски дека си добро информиран. Потребно е да се препознае кој е изворот, што навистина тврди, кои докази ги нуди, што недостига од приказната и дали содржината е создадена за информирање, убедување, продажба или манипулација. Во ерата на генеративната вештачка интелигенција, синтетичките фотографии, клонираните портали и содржините создадени за алгоритамска дистрибуција, таа способност станува дел од основната граѓанска писменост.
Тоа е и причината зошто темата не може да се сведе на борба против „лажните вести“. Panoptikum во текстот за пропагандата, стравот и повторувањето како механизми на влијание веќе го отвори поширокиот проблем: манипулацијата не функционира само преку целосно измислена информација. Таа може да користи точни факти извадени од контекст, селективно повторување или постојано насочување на вниманието кон една тема додека друга исчезнува од јавниот простор.
Правото да знаеме подразбира и право да го видиме она што не е спектакуларно
Светскиот ден на информациите за развојот затоа има необично современо значење. Не нè прашува само дали информациите постојат. Нè прашува кои информации добиваат видливост, кој ги произведува, кој ги избира, кој може да им пристапи и дали врз основа на нив можеме да донесеме разумна одлука.
Добро новинарство не е она што само прво ќе ја објави поплавата, пожарот, поскапувањето или политичкото ветување. Неговата вредност се гледа и подоцна – кога ќе се врати кај истата тема, ќе ги провери ветените рокови, ќе ги спореди бројките, ќе ги побара луѓето што останале надвор од официјалните соопштенија и ќе праша што се променило откако камерите си заминале.
Во свет со бесконечен прилив на содржини, недостигот веќе не е само недостиг од информации. Недостига време, контекст, внимание и способност да разликуваме што навистина заслужува да биде видено. Затоа можеби најважното прашање на 24 октомври не е што денес сме дознале, туку што важно се случува околу нас, а сè уште не сме го виделе.










