Прашањето „Што има за јадење?“ во едно училиште не е мало, секојдневно прашање. Тоа е прашање за тоа какви навики создаваме, какво здравје дозволуваме и колку сериозно ја разбираме одговорноста кон децата. Новата национална проценка на нутритивната средина во училиштата, поддржана од УНИЦЕФ, покажува непријатна вистина: децата не се оставени само на сопствен избор, туку на средина во која нездравиот избор е најдостапен, највидлив и најлесен.

Затоа ова не е текст за ужина. Ова е текст за систем. За училишни ходници, автомати, блиски продавници, реклами, евтини пакувања, шарени производи и за навика што се гради многу порано отколку што возрасните сакаат да признаат. Кога детето секој ден е опкружено со засладени пијалаци, грицки, вафли, чоколади и ултрапреработена храна, тогаш неговата „слобода на избор“ е само убава фраза врз нерамна маса.

Не е проблемот во детето, туку во околината

Проценката е направена во соработка со Министерството за образование и наука, Министерството за здравство и Институтот за јавно здравје, со поддршка од УНИЦЕФ. Опфатени се 40 основни и средни училишта, а во истражувањето учествувале околу 1.700 ученици. Таа е прв сеопфатен преглед на училишните нутритивни средини во Македонија, со фокус на достапноста на храната, физичката активност, нутритивното образование и поддршката за учениците.

Наодите не оставаат простор за удобна рамнодушност. Во училиштата каде што се продава храна преку продавници или автомати – а тоа се 20 проценти од опфатените училишта – сите достапни опции биле нездрави. Речиси сите училишта им дозволуваат на учениците за време на наставниот ден да купуваат храна од околните продавници, каде што ултрапреработената храна и засладените пијалаци се лесно достапни и силно присутни.

Тоа значи дека детето не стои пред неутрална полица. Стои пред однапред наместена сцена. Од една страна се брзината, вкусот, ниската цена, маркетингот и навиката. Од друга страна се овошјето, зеленчукот, свежо подготвената храна и здравите оброци што честопати не се доволно достапни, доволно евтини или доволно видливи.

Кога нездравото станува нормално

УНИЦЕФ ја започна и кампањата #ШтоИмаЗаЈадење, создадена заедно со деца и адолесценти, со едноставна, но силна порака: тешко е да се направи здрав избор кога доминираат нездрави опции. Токму таа реченица ја открива суштината. Не зборуваме за индивидуална слабост, туку за средина што го тренира вкусот на детето секој ден.

Кај децата од 7 до 9 години, приближно секое трето дете живее со прекумерна тежина или дебелина. Повеќе од 70 проценти од децата на возраст од 6 до 9 години јадат овошје и зеленчук помалку од еднаш дневно, а секое трето дете секој ден пие засладен пијалак, наведува кампањата на УНИЦЕФ.

Ова не може да се реши со морализирање кон родителите, ниту со по некој постер за здрава храна во училишен ходник. Ако околу училиштето детето постојано гледа, купува и споделува нездрави производи, тогаш учиме една опасна лекција: дека здравјето е лична дисциплина, а нездравата средина е нормална.

Училиштето не е само место за знаење

Училиштето не учи само математика, јазик и историја. Училиштето учи ритам на живот. Учи како се седи, како се разговара, како се однесуваш кон другите, како го трошиш одморот, како го храниш телото што треба да мисли, да расте и да издржи. Затоа храната во училиштето не е спореден сервис, туку дел од воспитувањето.

Тука природно се допираат темите што Panoptikum веќе ги отвораше: детската сиромаштија, здравствените навики, детското внимание во дигитална средина и физичката култура. Детето не е поделено на предмети, министерства и надлежности. Тоа е едно тело, една психа, една животна можност. Ако системот го гледа расцепкано, последиците ги собира детето.

Здравиот избор мора да стане најлесен избор

Проценката препорачува построги стандарди за училишни оброци и ужини, подобар пристап до здрави опции, ограничување на храната и пијалаците богати со сол, шеќер и масти, како и посилни мерки против маркетингот на ултрапреработена храна и засладени пијалаци. УНИЦЕФ уште во март, на Светскиот ден за борба против дебелината, повика на трансформација на училишните нутритивни средини и предупреди дека училишната возраст е критичен период за создавање животни навики.

Тоа не значи дека децата треба да живеат под забрани и казни. Напротив, најдобрата политика не е онаа што му вика на детето „не смееш“, туку онаа што создава услови здравото да биде нормално. Да има вода таму каде што денес има засладен пијалак. Да има овошје каде што денес има само грицки. Да има пристапна цена, а не здравата ужина да биде луксуз. Да има училишен оброк што не е формалност, туку дел од културата на грижа.

Децата веќе знаат што не е во ред

Особено важен е фактот дека самите ученици покажуваат поддршка за поздрава училишна средина. Над 80 проценти поддржуваат обезбедување здрави и хранливи оброци во училиштата, 60 проценти веруваат дека намалувањето на достапноста на нездрава храна во и околу училиштата би им помогнало да направат поздрав избор, а 85 проценти сметаат дека храната што се продава во училиштата треба да биде со прифатлива цена.

Ова е можеби најважната порака: децата не бараат совршенство. Бараат средина што нема да работи против нив. Бараат училиштето да не биде место каде што возрасните зборуваат за здравје, а системот продава спротивна навика. Бараат она што секое сериозно општество треба само да го разбере – дека детското здравје не почнува во болница, туку во секојдневието.

Политика на чинија

На прв поглед училишната исхрана изгледа како техничко прашање: правилник, набавки, стандарди, инспекции, општински надлежности. Всушност, тоа е политичко и културно прашање. Дали сме општество што ги остава децата сами пред маркетингот? Дали веруваме дека сиромашното семејство може лесно да избере поскапа здрава опција? Дали училиштето го гледаме само како зграда за настава или како средина што треба да штити?

Кога здравиот избор е потежок, поскап и помалку видлив, не можеме да ја обвинуваме детската волја. Можеме само да признаеме дека возрасните ја имаат наместено играта лошо. А ако е така, тогаш решението не е да ги учиме децата да бидат посилни од системот. Решението е системот конечно да стане посилен во нивна корист.

Што треба да се промени

Потребни се построги правила за тоа што смее да се продава и рекламира во училиштата и околу нив. Потребни се здрави, достапни и финансиски прифатливи оброци. Потребно е нутритивното образование да не биде спорадична активност, туку дел од образовната култура. Потребна е координација меѓу училиштата, родителите, општините, здравствените институции, државата и локалните производители.

Најважно од сè, потребна е промена на погледот. Детската исхрана не е приватна грижа што завршува во семејниот фрижидер. Таа е јавна одговорност. Ако децата секој ден поминуваат часови во училиште, тогаш училиштето мора да биде место што не го поткопува нивното здравје. Не мора да биде идеално. Но мора да престане да биде рамнодушно.

Прашањето „Што има за јадење?“ затоа не е ситница. Тоа е прашање какви возрасни луѓе ќе израснат од денешните ученици. Ако одговорот е најчесто „нешто брзо, евтино, слатко, солено и шарено“, тогаш не зборуваме само за ужина. Зборуваме за иднина што ја храниме погрешно.