Македонија веќе има државен ИКТ центар за опоравување од катастрофи кај Прилеп, кој е во функција од 2023. година, а Владата планира и нов примарен национален дата-центар. Во исто време интересот за комерцијални дата-центри ја отвори далеку поголемата расправа: колку електрична енергија ќе бараат, какви системи за ладење ќе користат, дали ќе трошат вода и под кои услови треба да им се дозволи да се приклучат на македонската инфраструктура.
Темата лесно се претвора во судир меѓу две крајности. Едната ги гледа дата-центрите како речиси автоматска развојна шанса, другата како закана за струјата и водата. Вистинското прашање е попрозаично и многу поважно: каков дата-центар се гради, каде, со колкава моќност, со чија енергија, со какво ладење и со какви обврски кон јавноста.
Прилеп веќе има дата-центар, но неговата функција е поинаква
Во дел од актуелните медиумски објави објектот кај Прилеп се опишува како прв национален дата-центар во Македонија. Тоа не е сосема погрешно, бидејќи станува збор за државен ресурс, но функционално е важно да се направи разлика. Центарот е изграден како ИКТ центар за чување и заштита на податоци и опоравување од катастрофи – односно како секундарна, резервна инфраструктура што треба да обезбеди континуитет доколку примарните системи бидат погодени од дефект, природна непогода, човечки фактор или друг сериозен инцидент.
Објектот се наоѓа на околу два километра од Прилеп, работи 24 часа, има строго контролиран пристап и е проектиран со високо ниво на физичка и техничка заштита. Во различни јавни информации вредноста на инвестицијата се наведува на околу 11 до 11,5 милиони евра. Неговата архитектура и безбедносните решенија деновиве повторно се најдоа во јавноста.
Уште поважно е што официјалните државни документи сами ја потврдуваат оваа разлика. Владата претходно констатираше дека земјата има секундарен центар за опоравување, но нема централен примарен државен дата-центар во кој би можела да се консолидира инфраструктурата на институциите. Во 2025. година тоа беше поставено како дел од пошироката дигитална инфраструктура, со идеја државните органи повеќе да не ги чуваат системите расцепкани во различни институции и услови. Владата јавно го образложи проектот како инфраструктура споредлива по значење со другите големи системи што ја одржуваат државата.
Нов национален центар и многу поголема приказна со приватните инвестиции
Според информациите објавени денеска новиот државен дата-центар во почетната фаза би бил релативно мал – со инсталирана моќност под еден мегават, со можност долгорочно да се развива до околу 5 мегавати. Се наведува и проценета вредност од околу 20 милиони евра за првата фаза, додека локацијата сè уште не е потврдена. Планот е во него постепено да се консолидираат повеќе постојни државни ИКТ капацитети.
Тука треба да се забележи дека параметрите на проектот очигледно се развивале. Во владина презентација од 2024. година беше најавуван примарен центар во Скопје со очекувана вкупна инвестиција до 40 милиони евра, при што физибилити студијата требаше да ги утврди локацијата и техничките стандарди. Денешните информации зборуваат за поинаква финансиска рамка и сè уште непотврдена локација. Тоа не значи дека проектот е противречен сам по себе – капиталните проекти се менуваат низ подготовката – туку дека јавноста заслужува една консолидирана и актуелна верзија на планот.
Многу поголема непознаница се потенцијалните приватни дата-центри. Тука е важно да не се меша мал државен центар од еден или неколку мегавати со хиперскалирани комерцијални комплекси што можат да бараат десетици или стотици мегавати. Разликата не е техничка ситница – таа целосно ја менува пресметката за електричната мрежа, водата, земјиштето и локалната инфраструктура.
Не секој дата-центар троши вода на ист начин
Во јавната расправа особено се издвои прашањето за водата. Професорот Орце Симов укажува дека постојат повеќе начини на ладење и дека воздушното, директното течно ладење во затворен систем и потопувачкото ладење не функционираат како системите со испарување вода. Оттука, реченицата „дата-центрите трошат огромни количества вода“ не е доволна сама по себе. Точната потрошувачка зависи од технологијата, капацитетот, климатските услови и начинот на кој е проектиран системот.
Тоа, сепак, не е аргумент водата да исчезне од јавната проверка. Токму спротивното. Исклучително е важно однапред да се знае дали се користи вода за пиење, техничка или рециклирана вода, колку изнесува максималната и годишната потрошувачка, дали системот е затворен и како ќе функционира при суша или екстремно високи температури.
Германија овие дилеми веќе ги гледа во многу поголем размер. Истражување на НДР и „Зидојче цајтунг“, пренесено од Дојче веле, идентификува 99 нови проекти, а околу една четвртина се планирани во области кои веќе се соочуваат со недостиг на вода. Некои од новите германски комплекси се проектираат со моќност од 200 до 500 мегавати, па и над еден гигават. Тоа е сосема друга категорија инфраструктура од центарот кај Прилеп.
Струјата е уште поголемото прашање
Дата-центрите се физичката страна на она што во секојдневниот говор го нарекуваме „облак“. Електронската пошта, пребарувањето, банкарските услуги, стримингот, социјалните мрежи и системите со вештачка интелигенција не постојат во некаков нематеријален простор – зад нив стојат сервери, електрични приклучоци, мрежна инфраструктура и системи за ладење.
Поради експанзијата на вештачката интелигенција тој физички отпечаток брзо расте. Меѓународната агенција за енергија проценува дека глобалната потрошувачка на електрична енергија на дата-центрите може приближно да се удвои и да достигне околу 945 тераватчасови до 2030. година. Тоа не значи дека секој нов дата-центар е енергетски проблем, но покажува зошто приклучувањето на големи капацитети не може да се третира како обична деловна инвестиција.
Приватниот инвеститор може да ја купува електричната енергија на пазарот, но физичката струја и понатаму мора да стигне преку мрежата. Затоа не е доволно да се одговори кој ја плаќа енергијата. Треба да се знае дали преносната и дистрибутивната мрежа имаат капацитет, кој ќе ги плати евентуалните засилувања, што се случува во часовите на врвно оптоварување и дали новиот голем потрошувач ќе биде поврзан со дополнително производство и складирање.
Европа веќе бара бројки, не уверувања
Токму тука македонската дебата може да стане покорисна ако излезе од партиското „за“ и „против“. Европската регулатива веќе оди кон мерливи параметри. За дата-центри над определен праг се бара известување за потрошувачката на енергија и вода, инсталираната ИТ моќност, учеството на обновливи извори, ефикасноста на користењето енергија и вода и повторната употреба на отпадната топлина. Европските правила предвидуваат следење токму на индикатори како PUE и WUE, наместо јавноста да мора да избира меѓу промотивни ветувања и најцрни сценарија.
Таков пристап би бил најкорисен и за Македонија. Пред да се даде зелено светло за голем комерцијален проект, јавно треба да бидат познати барем неговата инсталирана моќност, очекуваната годишна потрошувачка на електрична енергија, изворот на снабдување, потребните инвестиции во мрежата, технологијата за ладење, максималната и годишната потрошувачка на вода, влијанието врз локалните водни ресурси, бројот на трајни работни места и планот за постапување со отпадната топлина. Уште поважно, тие параметри не треба да останат само проценка пред изградбата, туку да се мерат и објавуваат и кога центарот ќе почне да работи.
Дигиталната економија навистина не може без дата-центри. Но од тоа не следува дека секој дата-центар, на секое место и под секој услов е добра инвестиција. Македонија веќе има искуство со мал државен резервен центар и сега се подготвува за примарна инфраструктура од национално значење. Ако следниот чекор се големи комерцијални капацитети, вистинскиот тест нема да биде колку звучно ќе биде најавена инвестицијата, туку колку прецизно однапред ќе бидат измерени нејзините потреби и обврски.
