Данскиот кинематографер Дан Лаустсен, човекот зад визуелниот свет на „John Wick“, „The Shape of Water“, „Nightmare Alley“, „Crimson Peak“ и „Frankenstein“, во Битола зборуваше за професија што често останува во сенката на актерите и режисерите, иако токму таа во голема мера определува како гледачот ќе го почувствува филмот. На 47. издание на Интернационалниот фестивал на филмската камера „Браќа Манаки“, Лаустсен е добитник на „Златна камера 300“ за животно дело, признание што го сместува меѓу големите имиња на светската кинематографија наградени во Битола.
Од фотоапарат до големото платно
Животната приказна на Лаустсен не започнала со детска опседнатост со киното. Напротив, како што раскажа на мастеркласот во киното „Манаки“, како дете воопшто не бил особено заинтересиран за филмот. Пресвртот дошол кога на 14 години добил фотоапарат. Во време без Iнтернет, видеоуроци и лесно достапни технички упатства почнал сам да учи, да експериментира и да ги открива можностите на фотографската слика. Подоцна токму фотографијата ќе му го отвори патот кон Данската филмска школа и кон кариера што ќе трае повеќе од четири децении.
Од тие почетоци произлегува и една од неговите најважни пораки до младите автори: не треба да се плашат од грешките. За Лаустсен грешката не е спротивност на создавањето. Таа е негов дел. Занаетот се гради со експериментирање, со обиди, со промашувања и со упорност во сопствената визија.
Светлината не треба само да покажува – таа треба да раскажува
Во центарот на кинематографијата на Дан Лаустсен се наоѓа светлината. Тој претпочита јасно дефиниран извор на светлина што доаѓа од една насока, наместо рамномерно осветлување на лицата и просторот. На тој начин сенката станува рамноправен дел од композицијата. Токму затоа една од неговите највпечатливи пораки од Битола беше:
„Не ме плаши темнината.“
За Лаустсен, темнината не е нешто што мора да се отстрани со дополнително осветлување. Таа може да крие, да создава неизвесност, да го насочува погледот на гледачот и да стане составен дел од драматургијата. Во неговите филмови сенката не е празнина. Таа е информација. Понекогаш она што гледачот не го гледа е подеднакво важно како она што се наоѓа во светлината.
„John Wick 4“ – акција како визуелна кореографија
Во серијалот „John Wick“, во соработка со режисерот Чад Стахелски, Лаустсен создаде препознатлив визуелен свет во кој акцијата не се претвора во хаотично движење на камерата. Напротив, секој кадар е внимателно композиран. Камерата, актерите, каскадерите, сценографијата и светлината функционираат како делови од иста кореографија.
Особено впечатлива е сцената во „John Wick: Chapter 4“, снимена од висока перспектива, во која просторот речиси се претвора во визуелна карта на борбата. Наместо камерата да се изгуби во акцијата, гледачот добива јасна претстава каде се наоѓаат ликовите и како се движат низ просторот. Во тој пристап може да се препознае една од основните идеи на Лаустсен: визуелниот стил треба да ја поддржи приказната, а не да ја надвладее.
Соработката со Гиљермо дел Торо
Сосема поинаков визуелен свет создава Лаустсен во долгогодишната соработка со режисерот Гиљермо дел Торо. Во „The Shape of Water“ студиски простор со чад, вода и внимателно контролирана светлина е претворен во речиси магичен подводен свет. Во „Nightmare Alley“ длабоките сенки и ограничените извори на светлина создаваат чувство на морална и психолошка неизвесност. Во „Crimson Peak“ бојата, костимите, сценографијата и осветлувањето стануваат дел од готската атмосфера на филмот.
Кај „Frankenstein“ Лаустсен објасни дека голем дел од колоритот бил создаден уште при снимањето, наместо конечниот визуелен изглед да биде оставен претежно за постпродукција. Намерата била костимите, сценографијата, бојата и светлината уште на сетот да изгледаат што е можно поблиску до конечната филмска слика.
Големата камера и блискоста со актерите
„Frankenstein“ е сниман со големоформатна камера ARRI ALEXA 65. За Лаустсен, предноста на ваквата технологија не е само во техничкиот квалитет на сликата. Големиот формат му овозможува камерата да се приближи до актерите без агресивно изобличување на нивните лица и на просторот. Така еден кадар може да започне со поширок приказ на сцената, а потоа постепено да се движи кон ликот без прекин.
И покрај користењето на најсовремената филмска технологија, Лаустсен останува доследен на една едноставна идеја: техниката сама по себе не создава добра кинематографија. Технологијата е алатка. Визијата е она што ја претвора во уметност.
Кинематограферот е коавтор на филмот
Една од најважните пораки од разговорите во Битола беше дека кинематограферот не е само техничар кој ја поставува камерата таму каде што ќе му биде кажано. Тој е коавтор на филмската слика. Заедно со режисерот одлучува: што гледачот ќе види; што ќе остане скриено; дали ликот ќе биде снимен од близина или оддалеку; дали сцената ќе биде светла или потоната во сенка; дали камерата ќе биде статична или ќе се движи; и каква емоција ќе произведе композицијата.
Токму затоа односот меѓу режисерот, актерите и кинематограферот е една од суштинските креативни врски во процесот на создавање филм.
Битола како место каде што камерата е главниот лик
Присуството на Лаустсен на фестивалот „Браќа Манаки“ има и дополнителна симболика. Битолскиот фестивал е еден од ретките големи филмски фестивали во светот посветени токму на кинематограферите – авторите кои најчесто остануваат невидливи за пошироката публика, иако нивната работа ја определува визуелната меморија на цели генерации гледачи.
Во Битола камерата не е спореден инструмент. Таа е главниот лик. А гостувањето на автор каков што е Дан Лаустсен ја потсетува публиката дека некои од најпознатите сцени во современото кино не настанале случајно. Зад секој отсјај, секоја сенка, секој агол на камерата и секое движење постои одлука.
Повеќе од четири децении создавање филмски светови
Дан Лаустсен е роден во Алборг во 1954. година, а неговата професионална кариера трае повеќе од четири децении. Работел на десетици меѓународни продукции, а особено е познат по соработките со Гиљермо дел Торо и Чад Стахелски. Во неговата филмографија се наоѓаат филмови како „Mimic“, „Crimson Peak“, „The Shape of Water“, „Nightmare Alley“, „Frankenstein“, како и продолженијата од серијалот „John Wick“.
Неговата работа му донесе повеќе престижни номинации и признанија, а „Златната камера 300“ во Битола претставува признание за целокупниот авторски придонес кон светската филмска уметност.
Што треба да осветлиме и што да оставиме во темнина
На крајот, можеби токму односот кон темнината најдобро ја објаснува кинематографската филозофија на Дан Лаустсен. Филмската слика не мора секогаш да открие сè. Понекогаш е подобро нешто да остане во сенка. Камерата не треба да се натпреварува со приказната, туку да ѝ служи. Светлината не треба само да овозможи нешто да биде видливо, туку да создаде атмосфера, чувство и значење.
Од момчето што на 14 години го открило фотоапаратот до кинематограферот кој помогна да се создадат некои од визуелно највпечатливите филмови на современото кино, патот на Дан Лаустсен покажува дека камерата станува вистински авторски инструмент дури кога човекот зад неа знае што треба да осветли – и што треба да остави во темнина.
