Има луѓе кои не влегуваат во историјата само затоа што живееле бурно, туку и затоа што зад себе оставаат реченица што продолжува да нè прогонува. Кога е збор за Даме Груев, таа реченица е јасна, тврда и без резерви: „Подобро ужасен крај, отколку ужас без крај“. Ја читаш и сфаќаш дека не е тоа цитат за во учебник или за свечен говор. Тоа е внатрешна состојба. Ја изрекол човек кој веќе знае дека историјата не им дава мирен пат на оние што решиле да оттурнат еден поредок.
Од Смилево до револуционерното јадро
Даме Груев, роден како Дамјан Јованов Груев, е роден во Смилево на 19. јануари 1871. година, а загинува на 23. декември 1906. година на врвот Петлец, кај Русиново. Во македонската колективна меморија останува запишан како учител, револуционер и еден од највидните луѓе во создавањето и зацврстувањето на Македонската револуционерна организација.
Кај него не е важна функцијата, туку е внатрешната дисциплина, онаа тивка, истрајна сила што не прави врева, а ја носи целата тежина на времето.
Се школувал во Смилево, Ресен, Битола, Солун, Белград и Софија. Тие градови не се само географија од една биографија, туку станици во созревањето на еден политички и национален карактер. Во Солунската егзархиска гимназија „Св. Кирил и Методиј“ учествувал во ученичкиот бунт против бугаризацијата, со барање во наставата да влезе македонскиот народен говор. Тоа не е мала епизода. Тоа е рана и многу важна точка од неговото оформување – момент кога младиот човек сфаќа дека јазикот не е само средство за учење, туку прашање на достоинство, припадност и отпор.
Средбата со Гоце и градењето на организацијата
Во Солун бил меѓу луѓето што ја поставиле основата на Организацијата, а потоа станал и еден од нејзините најважни оперативци. Не бил човек на празни фрази. Бил човек на мрежа, врска, дисциплина и терен. Во Штип, каде што работел како главен учител во трикласното училиште, првпат го среќава Гоце Делчев. Таа средба не е само историски податок. Таа се преточува во точка во која две силни линии на македонското револуционерно движење се пресекуваат. Токму таму Делчев положил заклетва пред Груев за прием во Организацијата.
Станува јасно зошто Даме Груев не смее да се чита површно. Тој не е дел од пантеон на имиња што се повторуваат по пригоди, туку еден од луѓето што ја претвораат идејата во структура. А структура, кога зборуваме за тоа време, значи ризик, конспирација, доверба и постојано движење меѓу учителската катедра и илегалната мрежа.
Затворот, одлуката и реченицата што остана
Во август 1900. година бил уапсен во Битола и осуден на десет години затвор. Во неговата биографија таа осуда станува уште потешка и уште поголема. Имено, во затворот не замолчел. Продолжил да одржува врски, давал инструкции и влијаел на локалната организација. Даме Груев е редок вид луѓе кај кои и ѕидовите не значат прекин на дејствувањето. Значат нова форма на отпор.
По амнестијата во март 1903. година се среќава со Гоце Делчев во Солун, во денови кога прашањето за востание веќе не било теорија, туку нарасната историска неминовност. Тој ја прифатил одлуката како завршена работа. Оттука и неговата најпозната мисла – не како украсна реченица, туку како пресуда над едно време што предолго траело меѓу стравот и одложувањето:
Подобро ужасен крај, отколку ужас без крај.
Даме Груев станува многу повеќе од историска личност. Станува симбол на моментот кога човекот сфаќа дека бескрајното чекање може да биде пострашно од самиот судир. Во тоа има нешто длабоко човечко, но и нешто страшно современо. Колку пати и денес живееме со одложени одлуки, со компромиси што нè трошат, во системи што не паѓаат, туку траат затоа што сите се плашат од цената на крајот?
Илинден, Прилепскиот конгрес и идејата за подземна Република
Груев е една од клучните фигури во подготовките за Илинденското востание. Неговата улога не е формална и симболична. Таа е организациска, стратегиска и морална. По востанието, во мај 1904. година на подвижниот Прилепски конгрес се залагал Организацијата да остане централизирана – како тајна држава во османлиската држава, како подземна Република. Тоа е една од оние силни формулации што и денес звучат речиси неверојатно: не само отпор, туку паралелна идеја за поредок; не само бунт, туку внатрешна политичка архитектура.
Во оваа замисла има нешто големо и нешто многу сериозно. Не се работи само за револт против една империја, туку и за стремеж кон сопствено уредување, сопствен центар, сопствена дисциплина. Меѓу другото, и затоа Даме Груев не може да се сведе на романтична слика од минатото. Кај него има проект, има визија и има одговорност.
Смртта кај Петлец и тишината што не завршува
На 23. декември 1906. година во борба со османлиските сили Даме Груев загинува на врвот Петлец, кај Русиново, во Малешевијата. Населението од Русиново го погребало во дворот на селската црква, а неговите останки подоцна биле пренесени во Смилево.
Тој крај е физички, а она што останува по него не е крај во мирна смисла. Останува напнатина. Останува прашање. Останува волја.
Во меморијата на македонскиот народ Денес Даме Груев не е датум меѓу два броја. Тој е човек кој знаел дека историјата знае да биде сурова, но уште посурова знае да биде бесперспективноста. Затоа неговата реченица не старее. Таа и денес удира право во нервот. Може да се парафразира вака:
Подобро крај што боли, отколку ужас што трае без крај.
