Среде каменестиот јадрански остров Црес постои пејзаж што повеќе личи на некое алпско или континентално езеро отколку на место опкружено со море. Меѓу сувите карстни ридови се отвора голема мирна површина од слатка вода, долга неколку километри, а само неколку километри подалеку од неа започнува Јадранското Море.
Тоа е Вранското Езеро на островот Црес, еден од најнеобичните природни феномени на хрватските острови. На прв поглед човек лесно би помислил дека е совршено место за летно капење, кајак, риболов или пикник покрај водата. Но токму тоа не смеете да го направите. Пристапот до езерото е строго ограничен бидејќи ова не е туристичко езеро, туку главниот природен резервоар од кој со вода за пиење се снабдуваат Црес и Лошињ.
Официјалниот туристички портал на Црес јасно предупредува дека пристапот до езерото е забранет и дека посетителите треба да го набљудуваат од панорамските точки околу него. Причината станува уште појасна кога ќе се погледне што всушност се наоѓа под таа мирна површина.
Површината е над морето, а дното длабоко под него
Вранското Езеро зафаќа околу 5,75 квадратни километри. Долго е приближно 5,5 километри, широко до околу 1,5 километар, а на најдлабокото место достигнува околу 74,5 метри. Она што го прави навистина необично е неговата положба во однос на морето.
Површината на езерото во просек се наоѓа околу 13 метри над морското ниво. Ако од тие 13 метри ја одземеме максималната длабочина, најдлабоката точка на дното се наоѓа приближно 61,5 метри под нивото на Јадранското Море. Хрватската енциклопедија токму поради тоа го определува езерото како криптодепресија.
Криптодепресија е вдлабнатина исполнета со вода кај која површината на езерото лежи над морското ниво, но дел од дното се спушта под него. Од површината ништо не го открива тој парадокс. Гледате мирно слатководно езеро опкружено со ридови, а под вас неговата најдлабока точка веќе е десетици метри под површината на морето што го опкружува целиот остров.
Под водата има уште една вдлабнатина
Современите истражувања ја направија сликата уште поинтересна. Најголемиот дел од дното е релативно рамно и се наоѓа на просечна водна длабочина од околу 54 до 55 метри. Но во југозападниот дел постои длабока конусна вдлабнатина широка околу 250 метри. Токму таму се достигнува максималната длабочина од 74,5 метри.
Научен труд објавен во списанието Quaternary ја толкува оваа форма како потоната карстна вртача која со текот на времето била исполнета со езерски седименти. Истражувањата на седиментите покажуваат дека Вранското Езеро чува запис за климатските и еколошките промени од доцниот плеистоцен и холоценот.
Со други зборови, под мирната сина површина не се крие едноставен сад полн со вода. Станува збор за сложен карстен систем создаван во текот на илјадници години.
Како воопшто опстанува огромно слатководно езеро на карстен остров?
Токму тоа прашање со векови ги збунувало патниците, географите и хидролозите. Црес е изграден претежно од карбонатни карпи. На таков терен дождовницата обично исчезнува многу брзо низ пукнатините во карпата, па големи постојани површински води се реткост.
Вранското Езеро е големиот исклучок. Нема големи реки што видливо се влеваат во него, ниту класична река што истекува од него. Водниот биланс зависи од врнежите, испарувањето и сложените подземни движења на водата во околната карстна маса.
Научните истражувања покажуваат дека водата во езерото е поврзана пред сè со атмосферските врнежи и подземниот доток во неговиот слив. Хидролошките анализи на подземните води околу езерото покажуваат колку сложен е системот и зошто неговото однесување не може да се сведе на едноставна идеја дека некоја „подземна река“ го полни од копното. Постарите претпоставки за директна далечна подземна врска со континентот не се потврдени.
Уште во научен труд од 2001 година е предложена проценка дека езерото во својата сегашна развојна историја може да биде старо околу 17.900 години, односно неговото оформување се поврзува со крајот на последното ледено време и почетокот на холоценот. Тоа е научна проценка, а не прецизен „роденден“ на езерото, но добро покажува колку стара е природната приказна што денес ја гледаме на Црес. Истражувањето на Шегота и Филипчиќ ја реконструира оваа историја преку промените на нивото на морето и езерото.
220 милиони кубни метри слатка вода среде Јадранот
Уште поимпресивен е неговиот волумен. Во езерото има околу 220 милиони кубни метри вода. На остров што од сите страни е опкружен со солена морска вода, тоа е природно богатство од кое директно зависи животот на десетици населени места.
Водоводниот систем Cres-Lošinj започнал да се развива по Втората светска војна. Орлец било првото островско населено место што добило вода од системот во 1952 година, градот Црес во 1953, Белеј во 1955, Осор и Нерезине во 1959, Мали Лошињ во 1960, а јужниот крак до Вели Лошињ бил завршен во 1963 година. Денес системот се протега и понатаму низ архипелагот.
Пред изградбата на водоводот животот изгледал сосема поинаку. Водата од езерото се пренесувала во земјени садови и во дрвени буриња познати како batalunge. На тој начин можеле да се снабдуваат главно селата во средишниот дел на Црес. Старите камени огради што и денес се спуштаат по падините кон езерото потсетуваат на времето кога околниот простор се користел и за напасување добиток.
Хрватскиот географски портал Geografija.hr ја бележи токму оваа стара практика и постепената изградба на водоводот како една од најголемите промени во животот на Црес и Лошињ во 20 век.
Затоа овде нема капење, риболов и лежалки покрај водата
Ако го видите езерото на фотографија, природниот туристички инстинкт е да се запрашате каде се плажите. Одговорот е – нема туристички плажи, и тоа намерно.
Бидејќи водата од Вранското Езеро служи за водоснабдување, непосредната околина е под строг режим на заштита. Забранети се активности што би можеле да го зголемат ризикот од загадување: капење, кампување, риболов, задржување покрај водата и други форми на туристичко користење што би биле сосема нормални кај обично езеро. Официјалната туристичка организација на Црес затоа препорачува езерото да се набљудува само од дозволените панорамски точки.
И тоа всушност му дава посебен карактер. Во време кога речиси секое убаво природно место брзо добива паркинг, лежалки, ресторан и туристички бродови, Вранското Езеро останува пејзаж што го гледате оддалеку.
Морето е веднаш до него, а токму морето е една од најголемите грижи
Фактот дека дното на езерото лежи далеку под морското ниво отвора едно важно прашање: зошто солената морска вода едноставно не навлегува во него?
Одговорот лежи во сложената хидрогеологија и во притисочната рамнотежа на подземните води. Системот не е едноставен затворен сад, а научниците со децении го следат односот меѓу езерото, околните подземни води и морето. Посебна грижа е можноста прекумерното опаѓање на водостојот да ја наруши таа рамнотежа и да го зголеми ризикот од засолување.
Ова прашање станува особено важно во летната туристичка сезона, кога врнежите се мали, испарувањето е поголемо, а потрошувачката на вода на островите нагло расте. Најновиот развоен документ на градот Црес наведува дека во 2024 година од извориштето биле зафатени околу 3,04 милиони кубни метри вода, што било околу 97 проценти од дозволениот годишен капацитет за црпење. Тоа покажува колку природниот резервоар е важен, но и колку внимателно мора да се управува со него.
Еден италијански природонаучник го опишувал уште во 1771 година
Локалните жители со векови едноставно го нарекувале Езерото. Денешното име е поврзано со селото Врана на падините над него, а во научната и патописната литература важна улога имал италијанскиот природонаучник Алберто Фортис.
Фортис го посетувал источниот Јадран и во 1771 година го објавил делото Saggio d’osservazioni sopra l’isola di Cherso ed Osero, посветено на Црес и Осор. Во него го опишувал и езерото и се обидувал да го објасни неговото потекло и хидрологија. Современа анализа на неговите записи во списанието Acta Carsologica покажува дека Фортис за своето време имал изненадувачки добар увид во некои карстни хидролошки процеси, иако дел од неговите објаснувања денес се надминати.
Така Вранското Езеро не е само модерна туристичка занимливост. Со векови привлекувало луѓе токму поради истото прашање: како толку многу слатка вода останала заробена среде карстен остров?
Науката има објаснување, но островот има и своја легенда
Како и многу длабоки езера, и ова има приказна што не се занимава со карст, врнежи и воден притисок. Локалното предание раскажува за две сестри Гаванки, од кои едната била сиромашна и добра, а другата богата, алчна и безмилосна.
Според една од верзиите, богатата сестра ѝ ја одземала земјата на сиромашната и сурово се однесувала кон луѓето што зависеле од неа. Потоа дошла казната: земјотрес и огромна вода ја проголтале плодната долина и нејзиниот дворец. На тоа место останало езерото.
Легендата оди и чекор понатаму. Остатоците од дворецот, наводно, сè уште лежат на дното, а во бурните ноќи од длабочината можат да се слушнат неговите ѕвона. Туристичката заедница на Црес ја пренесува оваа приказна како дел од локалното наследство, но, секако, нема археолошки докази дека под водата навистина постои потопен дворец.
Во езерото има живот, иако луѓето не смеат да ловат
Строгиот режим на заштита не значи дека водата е биолошки празна. Во Вранското Езеро живеат повеќе слатководни видови, меѓу кои штука, клен, лињак и други риби, како и слатководни школки, ракови и водни змии. Биолошките истражувања на фитопланктонот го определуваат како олиготрофно езеро – вода со релативно ниска концентрација на хранливи материи и висока проѕирност. Во зимските мерења проѕирноста достигнувала и до околу 15 метри.
Токму таа чистота е едно од неговите најголеми богатства и главната причина зошто туристичката љубопитност мора да запре на одредено растојание од брегот.
Не го мешајте со другото Вранско Езеро во Хрватска
Името може лесно да создаде забуна. Во Хрватска постои уште едно многу познато Вранско Езеро, во близина на Биоград на Мору и Пакоштане. Тоа е најголемото природно езеро во Хрватска по површина и е заштитено како парк на природата.
Но тоа е сосема друго езеро. Нашата приказна се однесува на Вранското Езеро во внатрешноста на островот Црес – помало по површина, многу подлабоко и со клучна улога како резервоар за вода за пиење.
Како може да се види ако пристапот е забранет?
Вранското Езеро лежи во централниот дел на Црес, во близина на селото Врана и главната островска сообраќајница што го поврзува северниот дел на островот со Осор и Лошињ. Од повисоките делови на патот и од неколку панорамски точки се отвора широк поглед кон езерото.
Не треба да се обидувате да се симнете до водата или да барате „скриена плажа“. Официјалното туристичко правило е токму спротивното – природниот феномен да се набљудува без да се навлегува во заштитената зона. Во развојните планови на Црес веќе се предвидува и едукативен центар со видиковец, преку кој езерото би можело подобро да се претстави на посетителите без да се загрози водоснабдувањето.
И можеби токму така Вранското Езеро остава најсилен впечаток. Го гледате од високо, среде суви карпести падини, знаете дека Јадранот е само неколку километри подалеку, а пред вас има 220 милиони кубни метри слатка вода. Не смеете да влезете во неа, не смеете да фрлите јадица, ниту да се симнете до брегот.
Под површината, дното продолжува надолу сè додека не стигне повеќе од 60 метри под нивото на морето. Според науката, таму има древна карстна вдлабнатина и илјадници години седименти. Според легендата, таму лежи дворец и во бурните ноќи ѕвонат неговите ѕвона.
А над сето тоа е мирната површина на едно езеро од кое два јадрански острова секој ден ја полнат чашата со вода.
