Приказната за Чиста Мара е една од оние народни приказни што на прво читање предизвикуваат смеа, а на второ – јасно покажуваат колку народната мудрост знаела сурово, но точно да ја фати човечката глупост. Во неа нема нежна поука, нема украсена морална порака, туку директна слика: човек може да слушне совет, а сепак да не ја разбере неговата смисла.
Мара не е нечиста само затоа што во лебот или манџата ѝ се наоѓале влакна, сламки или нечистотии. Таа е нечиста затоа што нема мера, разум и навика за ред. Кога мажот ѝ ја прекорува, тој не бара чудо од неа, туку најобична домаќинска внимателност: да ги засучи ракавите, да внимава на облеката, да не дозволува нечистото да влегува во храната. Но Мара го разбира советот буквално, не суштински. Наместо да стане повнимателна, таа оди во крајност: се соблекува гола за зелникот да биде „најчист“.
Токму тука е комиката, но и поуката. Чистотата не е во голотијата, ниту во надворешниот гест, туку во свеста, редот и разумот. Кога човек не ја разбира причината за една постапка, лесно може да направи уште поголема беља токму додека мисли дека прави добро. Мара сака да се поправи, но не знае како. Таа сака чист зелник, а завршува со газот во зелјето – слика толку груба, што народот намерно ја остава таква, за да не може поуката да се заборави.
Кумот во приказната е сведокот на срамот, но и гласот што ја претвора случката во пословица. Откако една смешна домашна незгода ќе стане раскажана „по светот“, таа веќе не е само настан, туку народен суд. Затоа реченицата „Кога не била наша Мара чиста, да и сега да не биде“ не зборува само за една жена, туку за секој човек што сака да го прикрие стариот недостаток со невешта, смешна и претерана поправка.
Поуката е јасна: не е доволно човек да сака да биде подобар; треба и да разбере што треба да промени. Навиката не се поправа со претстава, туку со вистинска промена. А народот, како и секогаш, најдобро ја памети вистината кога таа ќе се насмее гласно.
КОГА БИЛА НАША МАА ЧИСТА, ДА И СЕГА ДА БИДЕ
Си биле еден маж и една жена. Жената ја викале Чиста Мара. Не оти била многу чиста, ами од што не била чиста.
Што и да направела, дали леб да месела, дали манџа ќе зготвела, сѐ ќе имало нешто гнасно: или влакно, или сламка, или лепешка, или брбушка. Што да види човек нешто и да се згнаси од Мариното готвење.
Секое ручање мажот ѝ на Мара, вечерање, сѐ ќе се згнасел од лебот, или од манџата, чунки ќе нашол нешто гнасно. Сѐ ќе ја карал мажот ѝ и ќе ѝ велел:
— Јаз’к мори Марие, на името што го носиш Чиста Марија, кога секоја манџа што ќе ја зготвиш, сѐ ќе има нешто гнасно внатре. Засучи ги тие пусти ракави и поли до лакти и така меси леб и готви манџа.
Од тоа зборување од маж ѝ, Марија се беше засрамила малце и беше го клала во умот поучението негово. Утрото се спремала да меси еден зелник. За да биде зелникот чист, зела та се слекла угул гола, како мајка ѝ што ја родила и фатила да го сучи.
Ја усучила долната кора и го ставила зелјето. Ја усучила и горната кора и станала простум за да ја стави на зелјето. И, вртејќи се, не знам како се сопна и си падна со газот во зелникот.
Во истото време, за таксиратот од Мара, дошол нункото (кумот) и ја нашол со газот во зелникот. Рипнала сирота Мара простум и го пречекала нункото. Го помолила и му рекла:
— Ууу, нунко, нунко, како те донесе Господ на овој саат? Те молам нунко, остружи ми го зелјево од газот, чунки ти се тебе почисти рацете од моиве, и стави го во зелников. И јас сама би си го остругала, ако не ми се рацеве зафатени со сукалово кајшто ја имам другата кора. Ако го оставам наземи, може нешто да се огнаси нечисто, а јас пак сакам овој зелник да биде најчист. Чунки мажот ми не јаде како-годе, па затоа сум се слекла угул гола да го месам зелникот најчист.
Кога ги чу нункото тие зборови од кумата и кога ја виде со угул газ падната во зелјето, беше си скинал срце од смеа и раскажал по светот за чистотијата на Мара.
Оттогаш светот ја беше прекрстил Мара со тоа име: „Кога не била наша Мара чиста, да и сега да не биде!“*
______________________________________________________________________
* Марко Цепенков во фуснота забележал дека овој збор меѓу народот се кажува како пословица за нечистите жени, невести, моми, па дури и за машкиот пол. Исто така, забележува дека оваа приказна ја имаат и Цинцарите, со таа разлика што наместо зелје имаат тиква.
Приказната е запишана од Марко Цепенков, објавена 1989. година од Македонска книга, „Македонски народни приказни“, книга четврта.
