Има луѓе што ја живеат својата епоха, а има и луѓе што ја оттурнуваат човечката цивилизација напред. Михајло Пупин е токму од тие ретки имиња. Роден во 1858 година, тој не останал само запаметен како научник и пронаоѓач, туку како човек чии идеи влегле во самата инфраструктура на модерниот свет – особено во телекомуникациите, раната радиотехника и рендгенската примена во медицината. Ако денес светот зборува на далечина побрзо, појасно и подалеку, тогаш дел од тој глас минува и низ делото на Михајло Пупин.
Неговата животна приказна сама по себе е роман за упорност. Во Соединетите Држави пристигнал во 1874 година како тинејџер, а не како веќе формиран човек. Работел тешки и скромни работи за да преживее, учел навечер, а во 1879 влегол на Колумбија, каде што дипломирал со почести во 1883. Потоа се доусовршувал во Кембриџ и докторирал во Берлин кај Херман фон Хелмхолц на тема за осмотичкиот притисок и слободната енергија. Веќе тука се гледа една важна линија во неговиот живот: сиромаштијата не му била судбина, туку почетна точка.
Од емигрант со пет центи до професор што ја смени далечината
По докторирањето во 1889, Пупин се враќа во Њујорк и ја врзува својата академска и научна кариера за Колумбија. Таму работи во областа на математичката физика и електротехниката, а токму од таа научна дисциплина ќе израснат идеите што подоцна ќе станат технолошки темели. Најсилно неговото име останува врзано за пупинизацијата – употребата на индуктивни калеми за значително продолжување на дострелот на телефонските линии. Тоа не е мала техничка финеса, туку решение што суштински го оттурнало напред развојот на комуникацијата на далечина.
Не само телефон, туку и рендген, книга и светска почит
Пупин не останал затворен во една област. Во 1896 открил дека атомите погодени од X-зраци емитуваат секундарно X-зрачење и развил метод за побрза рендгенска фотографија, со што дал важен придонес и во раната медицинска дијагностика. Истовремено, бил и човек на огромен научен углед: го добил Едисоновиот медал во 1920, бил претседател на IRE во 1917 и на AIEE во 1925-1926, а неговата автобиографија „Од емигрант до пронаоѓач“ ја добила Пулицеровата награда во 1924. Затоа Пупин не е само инженерски ум – тој е редок спој на научник, мислител и автор што знаел и да открива и да сведочи за времето во кое живеел.
Големината не е само во патентите, туку и во чувството за долг
Она што дополнително го издигнува е фактот што успехот не го сфатил само како лична победа. Во комеморативни и биографски записи се наведува дека формирал фондови за школување и помош, вклучително и поддршка за ученици од Стара Србија и Македонија, а неговото име во Охрид се врзува и со дарителство што останало во локалната меморија. Токму тука Пупин станува поголем и од своите патенти – затоа што покажува дека вистинскиот великан не создава само богатство, туку и обврска кон заедницата.
И денес, кога ќе го спомнеме Пупин, не зборуваме само за еден научник од минатото. Зборуваме за човек чие име стои на Pupin Hall на Колумбија, за фигура чие дело и понатаму се изучува, и за биографија што сѐ уште делува неверојатно современо: млад човек доаѓа во Америка со малку средства, работи најтешки работи, учи, истрајува, создава, и на крај остава зад себе нешто многу поголемо од сопствениот живот. Затоа, ако бараме име што заслужено стои меѓу великаните на човековата цивилизација, Михајло Пупин не е само добар избор – тој е очигледен избор.
