Медиумските извештаи дека ChatGPT сè почесто одбива директно да го имитира стилот на познати писатели отвораат прашање за авторството: што добиваме кога машината пишува за нас, а што губиме кога од неа бараме да звучи како некој друг?
Некогаш беше доволна една реченица: „Напиши ми расказ во стилот на познат писател“. Денес, според медиумските извештаи, ChatGPT може да одговори поинаку: да не го повтори директно препознатливиот глас на именуван автор, туку да понуди оригинален текст со пошироки книжевни одлики што корисникот ги посакува.
На прв поглед тоа изгледа како мала промена во начинот на користење на една алатка. Но зад неа стои старо книжевно прашање кое новата технологија го направи поитно: кому му припаѓа стилот?
Што всушност бараме кога бараме „стил“?
Стилот не е само список на зборови што еден писател често ги употребува. Тој е начинот на кој реченицата дише. Должината на паузата пред откритието. Одлуката дали болката ќе биде изговорена или ќе остане скриена во обичен разговор. Местото од кое раскажувачот го гледа човекот — одблиску, со нежност, со сомнеж или со студена дистанца.
Се разбира секој писател користи средства што постојат и кај други: дијалог, иронија, метафора, кратка реченица, внатрешен монолог. Ниту едно од нив само по себе не е нечија сопственост. Но нивната упорна и особенa комбинација може да стане препознатлив авторски глас.
Токму тука се појавува разликата меѓу две барања. „Напиши воздржана приказна за семејно помирување, со кратки дијалози и отворен крај“ задава творечки насоки. „Напиши ја така што ќе изгледа како ново дело на конкретен писател“ бара туѓиот глас да стане главниот ефект на текстот.
Книжевноста отсекогаш учела од книжевноста
Би било погрешно секое влијание да се прогласи за копирање. Писателот не се раѓа со целосно оформен глас. Тој чита, се восхитува, се спротивставува, пробува реченици што подоцна ќе ги отфрли. Во еден период можеби звучи премногу блиску до автор што го сака. Подоцна ќе открие дека токму тоа што не успеал да го повтори е почетокот на неговиот сопствен израз.
Разликата е во творечката одговорност. Човекот што учи од друг писател поминува низ искуството на читање, избор, сомнеж и промена. Може да го препознае влијанието, да му се спротивстави и да го преобрази. Кога од машина ќе се побара за неколку секунди да произведе текст што намерно звучи како туѓ, препознатлив автор, тој долг процес се сведува на готов ефект.
Тоа не значи дека секоја употреба на вештачка интелигенција во пишувањето е сиромашна или нечесна. Значи дека вреди да се запрашаме што точно ѝ доверуваме. Идеја за структура? Предлог за појасен премин меѓу два пасуса? Или самиот глас по кој сакаме делото да биде запаметено?
Зошто одбивањето предизвикува отпор?
Дел од корисниците ќе го доживеат ваквиот пристап како ограничување на творечката слобода. Нивниот приговор не е без основа. Во уметноста постојат пародија, омаж, стилизација и свесен разговор со книжевната традиција. Понекогаш спомнувањето на конкретен автор е најбрзиот начин да се објасни посакувана атмосфера.
Проблемот е што истата кратка наредба може да означува различни намери. Еден човек сака да разбере како функционира нечие раскажување. Друг сака да напише пародија. Трет сака текст што ќе го претстави како свој, а чија највпечатлива особина е имитацијата на туѓ авторски глас. Алатката не може секогаш сигурно да ја разликува намерата само од неколку зборови.
Затоа границата во практиката може да изгледа нерамномерно. Некое барање ќе добие одговор, друго — одбивање со понуда за алтернатива. Ова е една од причините за темата да се пишува прецизно, без тврдење дека постои едно едноставно правило за секој автор, секој жанр и секој можен текст.
Што е потврдено, а што е медиумско толкување?
Веќе постои поинаков пристап кон барањата за имитација. Тие извештаи треба да се читаат одвоено од јавно објавените насоки на OpenAI.
OpenAI го наведува општиот принцип моделите да ги почитуваат творците, нивните дела и правата на интелектуална сопственост. Во јавниот текст на документот нема посебно, детално правило што ги опишува сите случаи на имитација на писателски стил.
Од имитација кон опис на сопствената намера
За авторот оваа промена може да биде и корисна. Наредбата „пиши како тој писател“ изгледа прецизна, но често крие неодлучност. Што точно ни се допаѓа во прочитаното? Дали е тоа мирниот тон? Неочекуваната слика? Судирот меѓу секојдневниот говор и големата тема? Непријатната тишина во дијалогот?
Кога сме принудени да одговориме на тие прашања, почнуваме подобро да го разбираме и сопствениот текст. Наместо да именуваме писател, можеме да ја опишеме задачата:
„Напиши оригинална сцена во која двајца поранешни пријатели се среќаваат по многу години. Нека разговорот биде краток, а главната напнатост да се чувствува во она што го премолчуваат. Избегни патетика и остави го крајот отворен.“
Таквото барање не гарантира добро книжевно дело, но му дава на авторот нешто повредно од брза имитација: материјал врз кој може да работи, да се спротивстави, да го скрати или целосно да го пренапише.
Машината може да помогне и во читањето
Вештачката интелигенција не мора да биде повикана само да произведува нови пасуси. Може да биде корисна како соговорник во уредувањето. На пример, авторот може да побара да му укаже каде сцената станува објаснувачка, каде дијалогот го повторува она што читателот веќе го разбрал или дали крајот произлегува од постапките на ликовите.
Тука е важна мерката. Машинскиот предлог не е пресуда за вредноста на делото. Понекогаш токму реченицата што изгледа „неправилна“ ја носи особеноста на авторот. Понекогаш необјаснетиот премин е намерен. Ако писателот ја прифати секоја понудена поправка, може да добие помазен, но и побезличен текст.
Добриот соработник, човечки или технолошки, не ја одзема конечната одлука. Тој помага авторот појасно да види каква одлука донесува.
Прашањето за читателот
Постои и втора страна на оваа расправа: довербата на читателот. Ако е текстот претставен како ново дело на одреден автор или е обликуван така што намерно ќе создаде таков впечаток, читателот добива погрешна претстава за неговото потекло. Дури и кога нема дословно преземен пасус, може да се искористи препознатливоста на нечие име и дело.
Затоа разговорот за имитацијата не се исцрпува со прашањето дали машината може да произведе сличен текст. Потребно е да се праша и како тој текст ќе биде употребен, потпишан и прочитан. Во книжевноста потписот не е украс на крајот од страницата. Тој е преземање одговорност за напишаното.
Глас што не се добива со една наредба
Може да се замисли алатка што пишува брзо, складно и уверливо. Може и да се замисли читател што за миг ќе се излаже дека го препознава гласот на сакан писател. Но сопствениот авторски глас не настанува само од умешноста да се наредат реченици. Се создава и од она што писателот одбива да го каже, од неговата мерка, искуство и одговорност пред зборот.
Ако ChatGPT сè почесто го пренасочува барањето за директна имитација кон оригинален текст, тоа нема само техничко значење. Нè повикува попрецизно да ги именуваме своите творечки намери. Наместо да бараме туѓ глас на располагање, можеме да прашаме каков глас се обидуваме самите да изградиме.
