Цените во маркетите засега не покажуваат нов нагол скок, а во септември ќе следуваат засилени контроли на трговците, најави министерот за економија и труд Бесар Дурмиши на брифинг со новинарите. Инспекторите ќе го следат движењето на бруто-профитните маржи низ целиот трговски синџир, особено ако повисоките цени на горивата почнат да се прелеваат врз транспортот и конечните цени на производите. Последните контроли покажале главно прифатливи маржи, но најави санкции ако се утврди неоправдано зголемување на цените.
Тоа е институционалната слика. Онаа пред касата е нешто посложена: стабилизирањето на инфлацијата не значи дека претходните поскапувања исчезнале, ниту дека животот автоматски станал поевтин. Токму затоа, зад прашањето дали трговците денес се „примерни“ стои поважно прашање – колку од статистичкото смирување навистина го чувствува едно домаќинство кога ќе ја наполни кошницата.
Инфлацијата забавува, високото ценовно ниво останува
Според податоците на Државниот завод за статистика за јули 2026 година, месечната инфлација изнесувала 0,1%, додека трошоците на живот биле за 2,3% повисоки отколку во јули 2025. година. Храната и безалкохолните пијалаци во однос на јуни поевтиниле за 1,1 процент, но транспортот во истиот месец поскапел за 4,4%.
Токму тука треба да се направи разликата што често исчезнува во кратките економски вести. Инфлација од 2,3 проценти не значи дека цените се вратиле на нивото од пред неколку години. Таа кажува колку се промениле во однос на споредбениот период. Ако основата од која се пресметува растот веќе е висока, побавната инфлација може да донесе стабилизација без да донесе и чувство дека купувањето повторно е евтино.
Оваа разлика ја покажува и августовската синдикална минимална кошница. Според податоците што ги објави Сојузот на синдикатите на Македонија, а ги пренесуваат повеќе медиуми, за основните месечни потреби на едно четиричлено семејство во август биле потребни 68.675 денари – 177 денари повеќе од јули. Ако семејството плаќа и кирија за стан од 60 квадратни метри, пресметката се искачува на 84.050 денари. Само за храна и пијалаци во кошницата се предвидени 25.032 денари. Токму овој јаз меѓу статистичката стабилизација и семејниот трошок го отвора прашањето колку смирувањето на ценовниот раст е видливо во секојдневниот живот.
Контролите ќе ја следат маржата, не секое поскапување
Најавените контроли во септември нема да значат дека секое зголемување на цена автоматски ќе се третира како прекршување. Според Дурмиши, инспекциите треба да утврдат дали поскапувањето произлегува од реално зголемени набавни и транспортни трошоци или трговецот истовремено ја зголемува и сопствената маржа.
Последната контрола, спроведена околу еден месец претходно, според министерот покажала бруто-маржи што главно се движеле меѓу 10% и 15%, а кај некои трговци и околу 7%. Тој потсети дека во претходни периоди биле забележувани и маржи од 20 и 30 проценти, по што државата воведувала административни ограничувања. Најавата сега е дека Пазарниот инспекторат повторно ќе го следи целиот синџир – од дистрибутерите до крајниот продавач – доколку се појави ново неоправдано ценовно поместување.
Горивата остануваат една од непознатите во оваа равенка. Дурмиши предупреди дека нивното поскапување може да влијае врз другите цени преку повисоките транспортни трошоци. Тој, сепак, оцени дека во моментов инфлацијата се стабилизира и дека нема план за мерка како намалување на ДДВ на горивата. Според него, евентуалната интервенција ќе зависи од тоа дали ќе се појават ценовни движења што не можат да се оправдаат само со реалните трошоци.
Училишниот прибор е првиот тест за најавените контроли
Во пресрет на почетокот на учебната година, контролите добиваат и конкретна дополнителна задача. Со владината мерка за училишниот прибор, цените во трговијата на големо треба да бидат намалени за најмалку 10 проценти, а во малопродажбата за најмалку 15 проценти. Мерката почна да се применува на 25. август и треба да важи до 30. септември годинава. Дурмиши најави проверки во книжарниците, маркетите и другите продажни места каде што се нуди училишен прибор, а граѓаните се повикани да пријават случаи во кои намалувањето не се почитува. Тоа ќе биде и еден од првите практични тестови дали административната мерка ќе остане само процент во одлука или ќе стане видлива на фискалната сметка.
Сепак, за потрошувачите суштината не е само во тоа дали во еден месец цените растат побавно. Поважно е колкав дел од приходот останува потребен за храна, домување, превоз, образование и другите основни трошоци. Јулските статистички податоци покажуваат смирување на инфлацијата, а контролите покажуваат пониски маржи отколку во некои претходни периоди. Од друга страна, августовската кошница потсетува дека растојанието меѓу „стабилни цени“ и „достапен живот“ сè уште не е мало.
