Има битки што се паметат по тоа што го решиле исходот на војната. Бородино не е таква битка. Нејзината сила е во нешто друго: во тоа што на еден ден, на едно поле западно од Москва, се судриле две различни разбирања на моќта. Наполеон дошол со идејата дека големата армија, дисциплината, артилеријата и ударот можат да ја скршат Русија како што претходно биле скршени многу европски армии. Русите, пак, под Михаил Кутузов, го прифатиле судирот не за да го запрат Наполеон еднаш засекогаш, туку за да ја зачуваат можноста да продолжат да се борат.
Бородинската битка се водела на 7 септември 1812 година, односно на 26 август според стариот календар, за време на Наполеоновиот поход на Русија. Селото Бородино се наоѓа околу 110 километри западно од Москва, близу реката Москва, а во битката се судриле околу 130.000 војници на Наполеон со повеќе од 500 топови и околу 120.000 руски војници со повеќе од 600 топови, според Encyclopaedia Britannica. Формално, Наполеон го задржал бојното поле и по битката влегол во Москва. Но токму тука почнува големиот парадокс: победата му го отворила градот, но не му ја донела победата над Русија.
Патот кон Бородино
Кога Наполеон ја започнал инвазијата на Русија во 1812 година, тој не планирал долга војна на исцрпување. Неговата стратегија била позната: да ја принуди противничката армија на голема битка, да ја порази решително, а потоа политички да го диктира мирот. Така ја создал својата империја. Така ја разбирал историјата – како серија од решавачки удари.
Но Русија не се однесувала според неговата логика. Руските армии се повлекувале, просторот се претворал во оружје, а француската Гранде арме одела сè подлабоко во земја што не ја хранела, туку ја трошела. По Смоленск, притисокот врз руската команда станал огромен: Москва не можела да биде напуштена без борба. Токму затоа Кутузов, поставен за врховен командант, прифатил голем судир кај Бородино. Britannica во прегледот на француската инвазија на Русија забележува дека по пристигнувањето на Французите пред позициите околу Бородино, на 6 септември се концентрирале силите и се вршеле извидувања, а на 7 септември се водела неодлучната Бородинска битка.
Еден ден во кој артилеријата зборувала наместо разумот
Бородино не било елегантна битка на маневри, туку судир на маса, оган, земјени утврдувања и човечка издржливост. Централни точки на бојното поле станале руските положби познати како Багратионови флеши и Големата редута на Раевски. Околу нив се кршеле француските напади и руската одбрана, во бранови што повторно и повторно ја полнеле земјата со чад, железо и тела.
Тука исчезнува романтичната слика за војната. Нема чиста слава кога десетици илјади луѓе се претвораат во бројки за еден ден. Нема стратегија што може целосно да ја оправда глетката на бојно поле на кое победникот е премногу изнемоштен за да ја уништи противничката армија, а поразениот е доволно зачуван за да се повлече и да ја продолжи војната. Бородино е токму таков судир: формална француска победа, но стратешка недовршеност.
Во анализите на Наполеоновата епоха често се нагласува дека на 7 септември 1812 година учествувале околу четврт милион луѓе, а вкупните жртви обично се проценуваат на 70.000 до 80.000 на двете страни. Фондацијата Napoleon.org ја опишува Бородинската битка како еден од најкрвавите еднодневни судири во воената историја.
Наполеон пред границата на сопствената моќ
Бородино е една од оние битки во кои не се гледа само силата на Наполеон, туку и нејзината граница. Тој сè уште бил императорот што можел да ја натера Европа да трепери, но не бил веќе човекот што секоја ситуација ја претвора во решителна победа. По цел ден крвави напади, Французите ги освоиле клучните руски положби, но руската армија не била уништена.
Едно од големите прашања што останале по битката е зошто Наполеон не ја употребил Империјалната гарда за последниот удар. Дали се плашел да го ризикува својот најскапоцен резервен инструмент длабоко во Русија? Дали чувствувал дека неговата армија е веќе премногу истоштена? Или едноставно видел дека и победата може да биде опасна кога е добиена предалеку од сопствените бази? Историјата не дава едноставен одговор, но токму ова колебање ја открива драмата на моментот: Наполеон можел да го земе бојното поле, но не можел да ја земе иднината.
Кутузов и уметноста на преживувањето
На другата страна стоел Кутузов – стар, претпазлив, често потценуван, но длабоко свесен дека Русија не мора да победи како Наполеон за да го порази Наполеон. Русите изгубиле страшно многу луѓе. Битката ги исцрпила, а повлекувањето било болно. Но Кутузов го зачувал она што било најважно: армијата како жива сила.
Во тоа е суштинската разлика меѓу тактичкиот и историскиот резултат. Наполеон добил поле и пат кон Москва. Кутузов зачувал војска, простор и време. Во руското разбирање на 1812 година, Бородино не е пораз што ја скршил земјата, туку жртва што ја направила понатамошната победа можна. Затоа оваа битка има толку силно место во руската историска меморија: таа не е мит за лесна победа, туку мит за издржливост.
Москва како празна награда
Една недела по Бородино, на 14 септември 1812 година, Наполеон влегол во Москва. Но Москва не го дочекала како трофеј што ќе ја заврши војната. Градот бил евакуиран, руската армија се повлекла, а царот Александар I не побарал мир. History.com забележува дека Наполеоновата армија влегла во Москва по крвавата победа кај Бородино, но градот бил напуштен, без царски претставници што би преговарале и без големи резерви храна и снабдување.
Тоа е можеби најголемата иронија на целиот поход. Наполеон ја освоил целта што ја посакувал, но таа цел се покажала како празна сцена. Москва не му дала капитулација. Не му дала мир. Не му дала логистика. Наместо тоа, му дала време што работело против него. Колку подолго чекал, толку посилно студот, гладот, растојанието и руската стратегија станувале негови вистински противници.
Бородино во литературата и меморијата
Бородино не останало само во воените истории. Влегло и во книжевноста, особено преку „Војна и мир“ на Лав Толстој. Кај Толстој, битката не е само судир на армии, туку судир на човечки илузии. Тој ја разнишува идејата дека историјата ја прават само големите луѓе со една наредба или еден генијален потег. На бојното поле, поединецот – цар, император, генерал или војник – изгледа помал пред огромната стихија на настанот.
Токму затоа Бородино продолжува да нè привлекува. Не затоа што сакаме да броиме топови и дивизии, туку затоа што во оваа битка се гледа трагичната граница на човечката волја. Еден човек може да тргне кон Москва со најголемата армија на своето време, но не може да ја натера историјата да му се покори до крај. Една држава може да изгуби град, но ако ја зачува способноста да се бори, не мора да ја изгуби војната.
Победа што мириса на пораз
Бородинската битка често се нарекува француска победа. И во тесна воена смисла, тоа не е неточно: Русите се повлекле, Наполеон го задржал теренот и влегол во Москва. Но во историска смисла, Бородино е победа што во себе го носи семето на катастрофата. Таа не му ја дала на Наполеон решителната цел што ја барал: уништување на руската армија и политичка капитулација.
По Москва следувало повлекувањето. По повлекувањето – распадот на Гранде арме. По 1812 година – почетокот на крајот на Наполеоновата европска доминација. Затоа Бородино е повеќе од битка. Тоа е момент кога историјата му покажала на најголемиот воен ум на своето време дека просторот, времето, отпорот и исцрпувањето можат да бидат посилни од победничкиот мит.
На полето кај Бородино, Наполеон не бил поразен како на Ватерло. Но таму првпат јасно се видело дека неговата победа може да не значи спас. Дека може да се освои патот кон Москва, а да се изгуби патот назад. Дека понекогаш најстрашниот пораз не почнува со бегство, туку со победа што не завршува ништо.
