Блискиот Исток повторно влегува во онаа опасна состојба во која воените операции и дипломатските пораки се движат паралелно, но не се допираат. САД велат дека напаѓаат за да спречат закана. Иран тврди дека возвраќа на агресија. Кувајт пријавува ракети и дронови. А над сето тоа стои Ормутскиот теснец – тесниот морски нерв низ кој светската економија ја чувствува секоја политичка трепка во регионот.

Според Ројтерс, американската војска извршила нови удари врз ирански воен објект и соборила четири ирански еднонасочни нападни дрона во близина на Ормутскиот теснец. Американски функционер изјавил дека била погодена контролна станица во Бандар Абас, за која Вашингтон тврди дека се подготвувала да лансира уште еден дрон. Иранската Револуционерна гарда потоа соопшти дека нападнала американска воздухопловна база како одговор, но без јасно да ја наведе локацијата.

Бандар Абас – повеќе од точка на мапата

Бандар Абас е чувствително име во секоја криза со Иран. Тоа е пристаниште, воен простор и логистичка порта кон Ормутскиот теснец. Кога се гаѓа таму, пораката не е само воена. Таа е и политичка: кој ќе го контролира движењето, кој ќе го дефинира „безбедниот премин“, кој ќе покаже дека има сила да го запре или отвори морскиот коридор.

Македонските медиуми ја пренесоа ескалацијата преку неколку линии: ширењето на кризата кон Кувајт, американските удари и иранскиот одговор, Бандар Абас и регионалната опасност. Но најважно е да се одвои потврденото од политички кажаното: засега е сигурно дека САД потврдиле нови „одбранбени“ удари, Иран соопштил дека возвратил, а Кувајт пријавил ракетен и дрон-напад; деталите за целите и штетата остануваат делумно нејасни.

Кувајт како предупредување дека кризата се шири

Кувајт не е споредна сцена во оваа криза. Тој е американски сојузник, регионален енергетски играч и држава што во вакви конфликти лесно станува простор на индиректна пресметка. Според Асошиејтед прес, Кувајт пријавил напад со ракети и дронови во услови на несигурно примирје во војната со Иран. Кувајтските власти не прецизирале што било погодено, додека Иран подоцна презел одговорност за напад во регионот, но без детално да ја наведе целта.

Тоа е типичен момент во кој Блискиот Исток станува опасен не само поради силата на нападите, туку поради маглата околу нив. Кога не се знае точно што е погодено, кој бил целта и каков ќе биде следниот одговор, секоја страна почнува да пресметува со најлошото сценарио. А во такви пресметки, дипломатските реченици брзо стануваат пократки од воените наредби.

Ормутскиот теснец – тесно грло на светската економија

Во срцето на кризата повторно стои Ормутскиот теснец. САД го претставуваат своето дејствување како заштита на пловидбата и на американските сили, а Иран го користи теснецот како клучна политичка и економска карта. Ројтерс пренесува дека американските напади се случуваат паралелно со преговори за завршување на тримесечната војна и за повторно отворање на комерцијалниот сообраќај низ овој стратешки премин.

Вашингтон дополнително ја засили економската линија на притисок. Американското Министерство за финансии ја санкционираше т.н. Persian Gulf Strait Authority, структура што САД ја поврзуваат со Иранската револуционерна гарда и ја обвинуваат дека се обидува да наплатува и контролира минување на бродови низ Ормутскиот теснец. Според официјалното соопштение на U.S. Department of the Treasury, соработката со таа структура може да значи изложување на санкциски ризик.

Затоа ова веќе не е само воен судир. Тоа е судир околу морска слобода, енергетска уцена, санкции, нуклеарни преговори и регионален престиж. Во Ормускиот Теснец не се движат само танкери; таму се движат стравови, берзански реакции и политички пораки напишани на јазикот на силата.

Нафтата веднаш го слуша звукот на ракетите

Енергетските пазари реагираа брзо. Ројтерс објави дека цените на нафтата пораснале за повеќе од два проценти по новата размена на удари меѓу САД и Иран. Брент нафтата се искачила на околу 96,67 долари за барел, додека американската WTI достигнала околу 90,92 долари.

Тоа е најсуровиот превод на блискоисточната политика: кога пука во Бандар Абас, се слуша и во цената на горивата. Светот сака да зборува за транзиција, дигитална економија и нови технологии, но неговата нервна мрежа сè уште е врзана за танкери, теснеци, терминали и политички ризици што за неколку часа можат да ја сменат економската слика.

Аврамовите договори како дел од поголемата мировна сложувалка

Во оваа криза Доналд Трамп се обидува да ја внесе и идејата за проширување на Аврамовите договори во пошироката блискоисточна мировна рамка. Според Ројтерс, Трамп поврзал евентуален договор со Иран со барање повеќе земји од регионот да се приклучат кон договорите за нормализација со Израел. Меѓу споменатите земји се Саудиска Арабија, Катар, Пакистан, Турција, Египет и Јордан, но реакциите се резервирани, а Пакистан ја отфрлил таа рамка.

Тука се гледа колку е тешка блискоисточната дипломатска математика. Иранскиот договор, Ормускиот Теснец, санкциите, Израел, Газа, Саудиска Арабија, Катар, Пакистан и Турција не се делови од една уредна табла, туку од сложувалка во која секое парче има своја историја, своја болка и своја цена. Да се поврзе сè во еден „голем договор“ изгледа амбициозно, но може да биде и премногу тешко за момент кога оружјето зборува погласно од посредниците.

Мирот како притисок, не како доверба

Најопасниот дел од оваа ситуација е што мирот не се гради врз доверба, туку врз притисок. САД притискаат со удари и санкции. Иран возвраќа со предупредувања и регионални пораки. Кувајт станува доказ дека кризата може да се прелее. Пазарите реагираат како нервен систем без кожа. А преговорите продолжуваат како сите страни да знаат дека немаат добар излез, но сè уште не сакаат да признаат кој компромис ќе ги чини најмалку.

Panoptikum би рекол: Блискиот Исток најчесто не експлодира наеднаш; тој долго врие во недоречености, додека една ракета не ја преведе политиката на јазик што сите го разбираат, но никој не може лесно да го запре.

Најреалната слика е оваа: има напади, има возвраќања, има санкции, има обид кризата да се внесе во поширока дипломатска рамка и има премногу простор за погрешна проценка. А кога една криза се движи меѓу Ормуз, Бандар Абас и Кувајт, таа веќе не е само регионална вест. Таа е предупредување дека светскиот поредок често стои на тесни премини и широки заблуди.