Некој се буди пред алармот и веќе размислува што ќе направи во денот. Друг до пладне има чувство дека неговиот организам сè уште преговара со утрото, а вистинската концентрација му доаѓа кога околу него сè почнува да се смирува. Во есен оваа разлика понекогаш станува уште поочигледна: утрата се потемни, вечерите доаѓаат порано, поспаноста се јавува во необично време, а кога конечно ќе легнеме – умот одеднаш станува необично буден.
На прв поглед изгледа како збир од неповрзани искуства. Во заднината, сепак, стои истиот систем – нашиот циркаден ритам, односно внатрешниот биолошки часовник што ги усогласува спиењето и будноста со светлината, темнината и ритамот на денот. Тој не одредува само кога ни се спие. Поврзан е и со телесната температура, хормоналните промени и периодите во кои полесно сме будни и активни. Американскиот Национален институт за детско здравје и човечки развој посочува дека светлината е еден од најсилните сигнали со кои овој систем се усогласува со надворешниот свет.
Утрински човек или ноќна птица – не е сè прашање на дисциплина
Навиката долго време да се делат луѓето на „вредни ранобудници“ и оние што „не сакаат да станат“ премногу лесно го претвора биолошкиот ритам во карактерна особина. Во реалноста постојат индивидуални разлики во хронотипот – природната склоност на човекот да биде поактивен порано или подоцна во денот.
Голема генетска анализа објавена во Nature Communications, со податоци од 697.828 луѓе, идентификувала 351 генетски локус поврзан со склоноста кон утрински хронотип. Тоа не значи дека гените однапред ни го пишуваат дневниот распоред, но јасно покажува дека разликата меѓу утринските и вечерните типови не е само резултат на волја или навика.
Хронотипот се менува и во текот на животот. Адолесценцијата обично го поместува ритамот кон подоцнежни часови, додека со возраста кај многу луѓе тој повторно се придвижува порано. Затоа ист човек може на дваесет години да функционира најдобро доцна навечер, а неколку децении подоцна природно да станува многу порано.
Кога општествениот часовник не се согласува со телото
Проблемот почнува кога нашиот природен ритам и распоредот што го бара секојдневието постојано се разминуваат. Хронобиологот Тил Ронеберг го разработи поимот „социјален џетлег“ за несогласувањето меѓу биолошкото време и времето според кое мораме да работиме, учиме и живееме. Практично, телото би легнало и станало во едно време, а алармот, работното место или училиштето бараат друго.
Токму затоа дел од луѓето викендот се будат неколку часа подоцна. Не секогаш затоа што се мрзливи, туку затоа што конечно нема надворешен часовник што го прекинува нивниот природен ритам. Ронеберг го опишува социјалниот џетлег како разлика меѓу локалното, социјалното време и циркадното време, а поголемото и трајно несогласување се истражува и во контекст на здравствените ризици. Неговиот преглед во Nature Reviews Endocrinology токму оваа неусогласеност ја поставува во поширок здравствен контекст.
Есента го менува светлосниот сигнал
На сето тоа во октомври му се придружува сезоната. Денот се скратува, утринската светлина пристигнува подоцна, а темнината порано. За организмот ова не е само промена на пејзажот.
Светлината што ја примаме преку очите му испраќа информации на системот што го регулира циркадниот ритам. Кога се стемнува, организмот почнува да го зголемува лачењето на мелатонин – хормон што учествува во сигнализирањето дека настапува биолошката ноќ. Светлината, обратно, го потиснува неговото создавање. NCCIH го опишува мелатонинот како хормон создаван како одговор на темнината, важен за временското усогласување на циркадните ритми и спиењето.
Затоа есенската поспаност не треба автоматски да се толкува како „недостиг на волја“. Помалата изложеност на природна светлина, особено ако утрото го започнуваме во темно и поголем дел од денот го поминуваме во затворен простор, може да го направи преминот од сон кон будност потежок.
Зошто токму кога ќе легнеме умот решава да разговара со нас?
И тука се појавува еден од најпознатите парадокси на ноќта. Цел ден сме уморни, едвај чекаме да легнеме, а штом ќе се изгасне светлото – почнуваме да анализираме разговор од пред три дена, утрешна обврска или проблем што во тој момент никако не можеме да го решиме.
Причината не е дека мозокот преку ноќ намерно станува „погласен“. Во текот на денот вниманието го делиме меѓу работа, разговори, пораки, сообраќај, екрани и задачи. Кога надворешните дразби ќе исчезнат, внатрешните мисли полесно излегуваат во преден план. Корисното размислување тогаш може да премине во руминација – повторување на истите грижи без ново решение.
Потоа се создава уште еден проблем: почнуваме да се грижиме затоа што не спиеме. Гледаме во часовникот, пресметуваме колку часа остануваат до утрото и си кажуваме дека следниот ден ќе биде катастрофален. Така обидот да го контролираме сонот создава дополнителна будност.
Не ни треба уште една битка со сопственото тело
Најкорисната промена можеби е да престанеме секоја разлика во ритамот да ја толкуваме како личен недостаток. Не можеме секогаш да го приспособиме работното време на хронотипот, ниту да ја продолжиме есенската дневна светлина. Можеме, сепак, да му дадеме на организмот појасни сигнали.
Редовното време на станување и легнување, природната светлина по будењето, движењето преку ден и намалувањето на силната светлина навечер се едноставни начини да го поддржиме циркадниот систем. Кај одредени нарушувања на циркадниот ритам дури и времето на изложување на светлина се користи терапевтски, што покажува колку сериозен биолошки сигнал е светлината. Американскиот NHLBI наведува дека светлосната терапија може да се користи за поместување на времето на спиење и будење кај конкретни циркадни нарушувања.
За есенските утра понекогаш најразумната стратегија е многу помалку драматична: повеќе утринска светлина, помалку хаотичен распоред и малку повеќе почит кон ритамот што веќе постои.
Телото не го чита календарот, но многу внимателно ја чита светлината. Не знае дека е понеделник и дека состанокот е во осум, но знае кога надвор се разденила ноќта и кога вообичаено одмораме. Затоа добриот сон понекогаш почнува многу порано од моментот кога ќе легнеме – со начинот на кој сме го поминале денот и со ритамот што постојано му го задаваме на сопствениот биолошки часовник.










