Библијата не е само една книга, ниту е само стар религиозен споменик пред кој човек треба да стои со историска дистанца. Таа е збирка од текстови, создадени, пренесувани, препишувани, толкувани и читани низ векови, во кои јудејската и христијанската традиција ја препознаваат средишната духовна оска на својата вера. За едни е Свето писмо, за други книжевен и цивилизациски темел, за трети простор на прашања што не стареат: од каде доаѓа човекот, што е добро, зошто постои злото, каде е Бог кога страдаме и дали слободата е благослов или товар.
Во јудејската традиција, Библијата се препознава преку Танахот – збир од Тора, Пророци и Писанија. Христијанската традиција, пак, ја чита Библијата како целина составена од Стар Завет и Нов Завет. Токму тука почнува нејзината необична сложеност: тоа е книга на верата, но и книга на историјата; книга на објава, но и книга на човечки јазик; книга што зборува за Бога, но постојано го враќа човекот кон самиот себе.
Книга составена од многу гласови
Кога се вели „Библија“, често се мисли на едно дело. Но во суштина станува збор за библиотека. Во христијанската употреба, Стариот Завет ги содржи книгите што произлегуваат од хебрејската библиска традиција, а различните христијански цркви имаат различен однос кон деутероканонските книги. Во протестантската традиција најчесто се брои канон од 39 старозаветни книги, додека католичката и православната традиција задржуваат поширок канон. Новиот Завет, според општоприфатениот христијански канон, содржи 27 книги: четирите евангелија, Делата апостолски, посланијата и Откровението. За поимот канон и неговото оформување може да се погледне и стручниот преглед на Encyclopaedia Britannica за библискиот канон.
Стариот Завет во најголем дел е пишуван на хебрејски, со делови на арамејски, додека Новиот Завет е создаден на грчки јазик од времето на источниот Медитеран. Тоа значи дека Библијата од самиот почеток не е затворена во еден јазик, туку живее преку превод, препишување, толкување и богослужбена употреба. Нејзиниот пат е пат низ јазици, култури, царства, прогони, библиотеки, манастири, училишта, печатници и денешни дигитални архиви.
Божја реч и човечки јазик
За верникот Библијата не е само сведоштво за религиозна култура, туку Реч Божја. Но токму тука започнува нејзината најдлабока драматика. Христијанската вера не ја сведува Библијата на механички диктат, како Бог да му ги одземал јазикот, карактерот и времето на човекот што пишува. Напротив, библиските текстови ја носат трага од конкретни луѓе, народи, историски ситуации, стравови, надежи, падови и покајанија.
Токму затоа Библијата не звучи како безличен небесен документ. Во неа има закон, поезија, историја, пророчки говор, мудрост, плач, писма, визии и апокалиптични слики. Нејзината сила не е во тоа што ги брише човечките прашања, туку во тоа што ги отвора до крај. Бог во библискиот текст не е лесно сведлив на една удобна формула. Тој е Создател, Законодавец, Судија, Утешител, Татко, Господ на историјата, но и Оној пред кого човекот може да заплаче, да се побуни, да праша и да молчи.
Библискиот Бог не е еднодимензионален
Библијата не започнува со доказ за Божјото постоење. Таа не влегува во расправа како филозофски трактат што треба прво да го убеди читателот дека Бог е возможен. Таа почнува со тврдење: „Во почетокот Бог…“ Оттаму натаму, вистинската напнатост не е дали во текстот постои Бог, туку каков е односот меѓу Бога и човекот.
Затоа библиските прашања остануваат вознемирувачки и денес. Ако Бог е семоќен, зошто постои злото? Ако е праведен, зошто неправедните понекогаш напредуваат, а праведните страдаат? Ако човекот има слободна волја, каде почнува Божјата промисла и каде завршува човечката одговорност? Ако Бог е љубов, како да се разберат судот, казната, гневот и молкот?
Библискиот текст не ги затвора овие прашања со евтини утехи. Напротив, ги чува како дел од верата. Аврам се осмелува да преговара со Бога за Содом. Јов протестира пред лицето на неправедното страдање. Псалмистот прашува зошто Бог се крие. Пророците го повикуваат народот на правда, а не само на обред. Во тоа е една од големите особености на Библијата: таа не бара од човекот да го исклучи умот за да верува, туку го воведува во простор каде верата и прашањето не се непријатели.
Имињата на Бога и богатството на библиската слика
Хебрејската Библија не зборува за Бога само преку едно име и една слика. Во неа се среќаваат имиња и ознаки како YHWH, Elohim, El Shaddai, El Elyon, El Roi, El Olam и други. Секое од нив отвора различен аспект на божественото присуство: Бог како Создател, Бог како Севишен, Бог како Оној што гледа, Бог како вечен, Бог како Бог на заветот.
Оваа разновидност не значи хаос, туку длабочина. Библискиот Бог не е статуа поставена во еден агол на мислата. Тој се јавува во историјата, во пустината, во храмот, во прогонството, во пророчкиот збор, во тишината на страдалникот и во надежта на заедницата. Затоа ниеден толкувач – рабин, свештеник, пастор, теолог или историчар – не може со право да тврди дека ја исцрпил целата библиска слика на Бога.
Опстанокот на текстот низ вековите
Еден од највозбудливите аспекти на Библијата е нејзината текстуална историја. Таа не паднала од небото како печатена книга, туку минала низ ракописна култура во која свитоците, пергаментите, преписите и преводите имале пресудно значење. Затоа историјата на Библијата е и историја на човечка грижа: да се зачува текст, да се препише точно, да се чита во заедница, да се пренесе на друг јазик.
Посебно место во оваа приказна имаат ракописите од Кумран, познати како Свитоци од Мртвото Море. Тие беа откриени во пештери на северозападниот брег на Мртвото Море во средината на XX век и отворија огромно поле за истражување на библиските и јудејските текстови од периодот пред и околу почетокот на христијанската ера. Преглед за нивното значење дава Britannica за Свитоците од Мртвото Море, а еден од најпознатите ракописи, Големиот свиток на Исаија, е достапен и преку дигиталната поставка на Музејот на Израел.
Овие наоди не ја претворија верата во археологија, ниту археологијата во вера. Но покажаа колку е сериозна и сложена историјата на библискиот текст. Тие помогнаа подобро да се разбере односот меѓу старите ракописи, подоцнежните преписи и традициите на читање. Библијата, така гледано, не е само книга на олтарот, туку и книга на библиотеката, на пустинската пештера, на научната лабораторија и на човечката меморија.
Старите сведоштва и прашањето на канонот
Во античките сведоштва за јудејските свети книги често се наведува и Јосип Флавиј, еврејски историчар од I век. Во делото „Против Апион“ тој пишува дека Евреите немаат „безброј книги“ што си противречат една на друга, туку ограничен број свети книги што ги сметаат за божествени. Англиски превод на тој пасус е достапен преку дигиталната библиотека на University of Chicago.
Таквите сведоштва се важни, но треба да се читаат внимателно. Бројот на книгите во старите еврејски и христијански традиции не секогаш се совпаѓа со денешниот начин на броење, бидејќи некои книги некогаш се сметале како една целина, а подоцна биле распоредени одделно. Затоа бројките не се само математичко прашање, туку и прашање на традиција, распоред и богослужбена употреба.
Книга што го надминала сопствениот јазик
Можеби ниедна книга не ја покажува толку силно судбината на преводот како Библијата. Таа е читана на хебрејски, арамејски, грчки, латински, словенски, германски, англиски, македонски и на стотици други јазици. Современите библиски здруженија и преведувачки организации постојано објавуваат нови податоци за достапноста на библиските текстови; United Bible Societies наведува дека библиските преводи достигнуваат милијарди читатели, а преведувачката работа продолжува во многу јазични заедници.
Но преводот не е само техничка работа. Да се преведе Библијата значи да се пренесе свет, ритам, метафора, закон, молитва, плач и надеж. Затоа секој библиски превод е и културен настан. За македонскиот читател, Библијата не е само дел од светската духовна историја, туку и дел од сопствениот јазичен и културен хоризонт: преку неа во јазикот влегуваат слики, изрази, морални категории и прашања што долго остануваат живи.
Зошто Библијата сè уште нè чита нас?
Најлесно е Библијата да се затвори во две спротивни фиоки: за едни да биде недопирлива книга за која не смее да се прашува, за други стар текст што одамна ја загубил важноста. Но и едниот и другиот пристап ја промашуваат нејзината вистинска сила.
Библијата останува жива затоа што не му дозволува на човекот да биде површен пред себе. Таа го прашува што прави со слободата, како се однесува кон слабиот, дали правдата му е важна само кога нему му е нанесена неправда, дали верата му е маска или преобразба, дали љубовта му е збор или дело. Дури и кога човек не ѝ пристапува како верник, Библијата може да се чита како голема антологија на човечката совест.
Затоа нејзината важност не се исцрпува во статистиката на преводи, бројот на продадени примероци или во нејзиното место во историјата на религиите. Библијата е важна затоа што во неа човекот не го поставува само прашањето „каде е Бог?“, туку го слуша и обратното: „каде си ти?“ Токму тоа прашање, од почетокот на Постанокот до последните визии на Откровението, останува нејзин најдлабок повик.
Меѓу верата, сомнежот и самоспознанието
Да се чита Библијата не мора секогаш да значи да се има однапред подготвен одговор. Понекогаш значи да се влезе во текст што ја вознемирува сигурноста, ја продлабочува верата, го разбудува сомнежот и го тера човекот да биде поискрен. Во неа има утеха, но не евтина; има суд, но не без надеж; има тајна, но не без човечка одговорност.
Библискиот Бог не е Бог што му служи на човековата удобност. Тој е Бог што го повикува човекот да излезе од самодоволноста, да ја види неправдата, да се соочи со вината, да го препознае страдалникот и да не го претвори животот во гола корист. Затоа Библијата не е само книга што се чита. Таа е книга што, на чуден и често непријатен начин, го чита својот читател.
