Следната пролет Белград нема да добие само уште еден голем саем. Од 15 мај до 15 август 2027 година, во Сурчин, недалеку од аеродромот „Никола Тесла“, ќе се одржува Експо 2027 – првата специјализирана светска изложба организирана на Западен Балкан. Во период од 93 дена таму ќе се сретнат држави, меѓународни организации, компании, уметници, спортисти, научници и посетители од различни делови на светот, а Белград ќе се обиде да покаже дека ваков настан не мора да му припаѓа само на Шангај, Осака, Дубаи или други глобални метрополи.
Идејата звучи огромно, но темата е намерно едноставна: „Play for Humanity – Sport and Music for All“, односно играта, спортот и музиката како начини луѓето да се поврзуваат, да создаваат и да ги надминуваат разликите. Меѓународното биро за изложби – BIE, организацијата што ги регулира светските и специјализираните Expo манифестации, го определува белградскиот настан како прва ваква изложба во регионот. А интересот веќе ги надмина првичните очекувања – организаторите во јуни објавија дека учеството го потврдиле повеќе од 140 меѓународни учесници.
Прво да расчистиме една работа – ова не е исто што и големото World Expo
Кога ќе го слушнеме зборот Expo, лесно е Белград 2027 да го ставиме во иста категорија со Дубаи 2020 или Осака 2025. Но постои важна разлика. Експо 2027 е Specialised Expo, односно специјализирана меѓународна изложба. Таа е помала по простор и пократка по траење од големите World Expo изложби, но функционира под истиот меѓународен систем на BIE и собира официјални национални и меѓународни учесници.
Правилата на BIE предвидуваат ваквите изложби да траат најмногу три месеци и изложбениот простор да биде ограничен на 25 хектари. Наместо секоја држава да гради огромен сопствен објект од почеток, организаторот ја подготвува основната инфраструктура и павилјонските простори, а учесниците ги обликуваат според сопственото толкување на темата. Тоа го прави форматот поконцентриран: помалку монументална архитектура заради самата архитектура, а повеќе програма и содржина што треба да се доживее за еден ден или неколку посети.
Белград го доби домаќинството во јуни 2023 година, по четири круга гласање меѓу членките на BIE. Србија во финалната трка ја победи шпанската кандидатура на Малага, а меѓу кандидатите претходно беа и САД, Тајланд и Аргентина. Во ноември 2024 проектот доби и формално признание од Генералното собрание на BIE, со што од кандидатура премина во официјално призната меѓународна изложба.
Што ќе прават четири милиони луѓе таму?
Ако Expo се замислува како редица национални штандови со брошури, белградската програма е планирана многу пошироко. Официјалниот концепт предвидува секојдневни културни и музички настапи, спортски содржини, интерактивни изложби, работилници, деловни средби, образовни програми и национални павилјони. Централната тема е поделена на три пошироки линии – играта како сила за отпорност и одржливост, како двигател на иновацијата и како начин луѓето да се поврзуваат.
На официјалната програмска страница на Експо 2027 музиката и спортот не се поставени само како забава меѓу изложбите. Предвидени се светски музички сцени, интерактивни звучни инсталации, колективни концерти, визуелни и изведувачки уметности, меѓународни театарски продукции и спортски простори низ целиот комплекс. Организаторот најавува повеќе од 8.000 различни програмски содржини во текот на 93 дена, што значи дека во просек секој ден би се случувале десетици различни настани.
Во приказната веќе влегуваат и институции што не се типични „саемски“ учесници. Во јули беше потврдено дека CERN ќе учествува со сопствен павилјон, што организаторите го најавија како прво негово учество на Expo во статус на официјален учесник. Тоа добро покажува колку широко се толкува темата: од спорт и музика, преку културата, до наука, технологија и иновации.
И Македонија ќе има свое место
За нас најинтересниот дел е дека Македонија не ќе биде само сосед од кој посетителите можат лесно да стигнат до Белград. Земјата официјално го потврди своето учество уште на 22 август 2025 година и ќе има можност сопствено да ја интерпретира темата „Play for Humanity: Sport and Music for All“. Официјалната објава на Експо 2027 го вбројува македонското учество во меѓународната програма на изложбата.
Тоа отвора многу поинтересно прашање од самото „дали ќе имаме павилјон“. Темата на белградскиот Expo е речиси идеална за земја што има препознатливи музички традиции, современа култура, спортски приказни, гастрономија и силно локално наследство на релативно мал простор. Во ваков формат националното претставување не мора да се сведе на туристички фотографии и неколку промотивни видеа. Може да биде простор каде македонската музика, дизајн, нови технологии, културно наследство и современа уметност ќе се претстават пред публика која во еден ден може да помине низ десетици земји.
За Македонија постои и практична предност што многу други учесници ја немаат – Белград е блиску. Ако програмата биде доволно интересна, Expo 2027 не мора да остане далечен светски настан што го следиме преку телевизија. За македонската публика тој може да стане реална дестинација за викенд или неколкудневно патување, особено затоа што изложбата ќе трае цело лето.
Сурчин треба да остане нешто и откако последниот посетител ќе замине
Големите Expo настани секогаш го отвораат истото прашање: што ќе остане откако ќе се затворат портите? Историјата има и успешни примери и огромни комплекси што по неколку години почнале да изгледаат како напуштени споменици на некогашен спектакл. Белград затоа уште во фазата на изградба инсистира дека комплексот треба да има живот и по 15 август 2027 година.
Според презентираниот план за наследството на комплексот, тематската зона треба подоцна да се претвори во музејски кварт, делот за меѓународните учесници во нов Белградски саем, а дел од привремените павилјонски конструкции да добијат образовна употреба. Паралелно се градат транспортна и друга инфраструктура што нема да исчезне со Expo. Тоа се планови што допрва ќе треба да се докажат во практика, но токму пост-Expo употребата ќе биде вистинскиот тест дали инвестицијата создала нов градски простор или само спектакл од три месеци.
Подготовките веќе се во фаза во која идејата станува градилиште. Организаторот во мај годинава соопшти дека предавањето на клучевите од павилјоните на меѓународните учесници е планирано до 1 декември 2026 година, за земјите потоа да можат да го завршат сопственото уредување. Во јули, кога започна последното 300-дневно одбројување, беа пријавени повеќе од 7.300 кандидати за волонтери, а проектот веќе се промовира низ Србија со патувачки „Павилјон на играта“.
Големи очекувања – и бројки што треба да се читаат внимателно
Како што се приближува отворањето, околу Експо 2027 очекувано растат и економските прогнози. Само еден ден пред овој текст, организаторот објави студија на Louis Berger Adria според која Expo и инвестициите поврзани со него би можеле до 2037 година да создадат 9,07 милијарди евра нова додадена вредност за српската економија. Истата анализа проценува околу 1,65 милиони меѓународни посетители за време на самата изложба.
Тоа се импресивни бројки, но важно е да се читаат како проекции од студија за очекувани ефекти, а не како веќе заработени милијарди. Вистинскиот резултат ќе зависи од бројот на посетители, нивната потрошувачка, цената на инфраструктурата, учеството на домашните компании и она што ќе се случува со комплексот со години по завршувањето на изложбата. Токму затоа најинтересниот разговор за Expo можеби ќе почне дури на 16 август 2027 – кога ќе престанат светлата и ќе може да се види што навистина останало.
Но уште сега е јасно дека Белград ќе организира настан од размер каков регионот досега немал. Повеќе од 140 меѓународни учесници, милиони очекувани посети, три месеци музика, спорт, култура, технологија и национални презентации на едно место се доволни за Expo 2027 да биде повеќе од српска локална приказна. Тоа ќе биде регионален настан – и поради географијата и поради државите од соседството што ќе учествуваат во него.
За нас затоа најинтересното прашање не е само како ќе изгледа Белград во летото 2027. Подеднакво интересно е како Македонија ќе одлучи да се претстави кога светот ќе дојде толку блиску. Expo трае само 93 дена, но токму таквите 93 дена понекогаш се доволни една земја, еден град или една идеја да ги види многу поголема публика отколку што вообичаено може да достигне.
