Постојат времиња во историјата на уметноста кога се чини дека сè што можело да биде кажано – веќе е кажано. По Бах, Моцарт и Бетовен; по Вагнер, Малер и Дебиси; по Стравински, Шенберг и Барток – што уште може да направи еден композитор со дванаесетте тонови што европската музика ги врти, превртува, судира и помирува со векови?
Одговорот што го даде втората половина на XX век, а кој продолжува да живее и денес, е парадоксален: не мора секогаш да се измислува повеќе – понекогаш треба да се отстрани вишокот.
Токму од таа потреба се родија некои од највлијателните музички јазици на нашето време.
Арво Перт ја откри тишината меѓу тоновите. Стив Рајх го претвори повторувањето во процес на постојана промена. Филип Глас од малите ритмички клетки изгради огромни музички архитектури. Џон Адамс ја врати драмата, оркестарскиот блесок и историската тема во една музика што веќе ја беше поминала школата на минимализмот.
Тие не создадоа нова „класика“ со имитирање на старата. Создадоа музика по која и самиот поим современа класична музика веќе не значеше исто што и претходно.
По авангардата – повторно да се слушне тонот
Дваесеттиот век беше век на големи музички револуции. Тоналитетот беше разнишан, а потоа и напуштан. Хармонијата беше растурена. Ритамот стана непредвидлив. Електрониката влезе во композицијата. Звукот, шумот и тишината почнаа да се третираат како рамноправен музички материјал. Тоа беше исклучително плоден период, но истовремено создаде и одредена провалија меѓу дел од современата композиција и пошироката публика.
Дел од академската авангарда стана толку сложен што од слушателот бараше речиси специјалистичко знаење за да ја следи неговата внатрешна логика. И тогаш се случи нешто необично. Наместо ново усложнување, се појави – поедноставување. Наместо постојано менување – повторување. Наместо радикално отфрлање на хармонијата – повторно нејзино внимателно откривање. Наместо демонстрација на интелектуална моќ – понекогаш само еден тон, еден акорд, еден пулс. Тоа не беше враќање назад. Беше продолжување по друг пат.
Арво Перт – кога тишината станува дел од партитурата
Можеби никој меѓу современите композитори не ја покажал толку убедливо моќта на ограничувањето како естонскиот композитор Арво Перт. Неговата творечка приказна е речиси парабола за кризата на модерниот уметник.
Перт ја познавал авангардата однатре. Пишувал дванаесеттонска и серијална музика, експериментирал со модернистички техники, но кон крајот на шеесеттите години на 20. век западнал во длабока творечка криза. Следувал период на тишина и проучување на грегоријанскиот корал, средновековната музика и ренесансната полифонија.
Од тоа повлекување постепено се родил неговиот препознатлив стил – tintinnabuli, име поврзано со латинскиот збор за ѕвонче.
Во основата на овој музички јазик има нешто навидум едноставно: една мелодиска линија се движи низ тонската скала, додека друга се врзува за тоновите на основниот тризвук. Зад привидната едноставност постојат строги односи и правила. И токму таму се случува чудото.
Во дела како Für Alina, Fratres, Tabula rasa, Cantus in Memory of Benjamin Britten и Spiegel im Spiegel, нотите како да престануваат да се туркаат една со друга. Секоја добива простор да одѕвони. Да трае. Да исчезне. Тишината повеќе не е празнина меѓу два звука. Таа станува рамноправен дел од музиката. Перт нè принудува повторно да го почувствуваме нешто што во современиот живот речиси сме го заборавиле: траењето на еден единствен тон.
Неговиот минимализам е суштински различен од американскиот. Кај Рајх ритамот создава движење. Кај Глас повторувањето создава тек. Кај Перт редукцијата создава – внатрешен простор. Затоа неговата музика може истовремено да звучи древно и современо. Како да била отсекогаш тука, а сепак никој пред него не ја напишал.
Стив Рајх – музика што се менува додека навидум останува иста
Ако Перт ја проучува тишината, Стив Рајх го проучува времето. Кај него повторувањето никогаш не е обично повторување. Во раните дела како It’s Gonna Rain, Come Out, а потоа во Piano Phase и Violin Phase, Рајх го истражува таканаречениот фазен процес.
Два исти или слични звучни обрасца започнуваат заедно, но постепено едниот се поместува во однос на другиот. Настанува фасцинантен феномен: материјалот речиси не се менува, но односот меѓу неговите делови постојано се преобразува. Како две тркала што се вртат со речиси иста брзина. Како два воза што тргнале паралелно, но едниот незабележливо забрзува. Како стрелките на часовникот.
Круна на таа естетика е Music for 18 Musicians – дело во кое пулсот станува речиси жив организам. Хармониите бавно се менуваат, инструментите се појавуваат и исчезнуваат, а човечкиот здив станува мерка за музичкото траење.
Рајх одигра огромна улога во повторното промислување на пулсот, ритамот и повторувањето во современата композиција. Неговото влијание одамна ги премина границите на концертната сала и може да се почувствува во електронската музика, амбиентот, експерименталниот рок, па и во поп-културата.
Музиката на Рајх не останува само формален експеримент. Во Different Trains, на пример, снимени човечки гласови стануваат музички материјал, а личното се поврзува со историската трагедија на Холокаустот. Така повторувањето престанува да биде само техника. Станува – паметење.
Филип Глас – музиката како непрекината река
Кај Филип Глас повторувањето има поинаква природа. Ако кај Рајх често ја следиме логиката на процесот, кај Глас повеќе чувствуваме дека сме влегле во звучен тек од кој тешко можеме да излеземе. Арпежа. Повторени фигури. Мали ритмички промени. Додавање или одземање тонови. Хармонија што бавно се придвижува. Музиката тече и тече, а слушателот постепено престанува да ја очекува традиционалната тема што треба да започне, да се развие и конечно да заврши.
Глас никогаш не бил особено воодушевен од етикетата „минималист“. Неговиот јазик бил обликуван и од средбата со индиската музика и со начини на организирање на ритамот различни од европската традиција.
Она што особено го издвојува е способноста истиот музички јазик да го прошири во најразлични медиуми: опера, симфонија, концерт, камерна музика, театар, балет, филм.
Со Einstein on the Beach, создадена со Роберт Вилсон, операта престана да мора да раскажува приказна на традиционален начин. Со Satyagraha и Akhnaten покажа дека историските и духовните теми можат да добијат радикално нов музички театар. А со музиката за Koyaanisqatsi и бројни подоцнежни филмски проекти, неговиот звук навлезе во културата многу подалеку од традиционалната публика на класичната музика.
Глас успеа во нешто што ретко му се случува на современ композитор – неговиот стил стана препознатлив речиси по неколку такта.
Три вида повторување
Оддалеку, Перт, Рајх и Глас лесно можат да бидат ставени во истата фиока: минимализам. Но внимателното слушање открива дека нивните музички светови се суштински различни.
Кај Перт повторувањето е духовно и созерцателно. Кај Рајх е процесуално, ритмичко и временско. Кај Глас е тековно, хипнотичко и архитектонско.
Перт нè повикува да застанеме. Рајх нè учи да слушаме како времето се поместува. Глас нè внесува во струја што не сакаме да ја прекинеме.
Можеби токму затоа нивното влијание е толку големо. Тие не понудија една школа. Понудија повеќе одговори на истото прашање:
Како повторно да го направиме слушањето важно?
Џон Адамс – минимализмот што повторно ја откри драмата
Во оваа приказна неизбежно влегува и Џон Адамс. Тој произлегува од светот што го отвори американскиот минимализам, но никогаш не останува затворен во неговите граници. Во дела како Shaker Loops и Short Ride in a Fast Machine пулсот е очигледен.
Во Harmonielehre се враќа огромниот симфониски здив – речиси како далечно ехо од доцниот романтизам, пропуштено низ искуството на XX век.
Со оперите Nixon in China, The Death of Klinghoffer и Doctor Atomic, Адамс покажа дека современата опера повторно може да зборува за историјата, политиката, науката и моралната одговорност без да ја имитира големата опера од XIX век. Кај него современата музика повторно станува театар на човечките противречности.
Современата класична музика не е само минимализам
Современата класична музика не завршува со минимализмот. Освен овие автори стојат и други огромни музички светови.
Ѓерѓ Лигети создаде музика во која звукот станува речиси материја, густина и простор. Ѓерѓ Куртаг ја доведе музичката минијатура до степен во кој неколку ноти можат да имаат тежина на цела симфонија. Софија Губајдулина создаде духовен и драматичен музички универзум во кој инструментите понекогаш звучат како да разговараат со невидливото. Каја Саариахо отвори извонреден свет на тембри, електроника, оркестарски бои и речиси тактилни звучни пејзажи.
Томас Адес покажа дека современата композиција може да биде сложена, интелектуална, иронична, драматична и раскошно оркестрирана. Унсук Чин изгради свој јазик во кој виртуозноста, фантазијата и необичните звучни бои се спојуваат во музика што не личи на никој друг.
Станува збор за една од главните особености на нашата епоха. Денес не постои еден доминантен музички јазик. Постојат многу.
Зошто оваа музика силно му зборува на современиот човек?
Не е случајно што музиката на Перт, Глас и Рајх доби публика далеку поширока од традиционалниот круг љубители на современата класика.
Современиот човек живее во врева. Телефони. Известувања. Екрани. Реклами. Сообраќај. Постојано менување на слики. Постојана потреба нешто ново да се случува.
Во таков свет, музика што десет, дваесет или триесет минути внимателно преобразува само неколку елементи станува речиси спротивност на секојдневното искуство. Таа не вика:
Гледај ме!
Таа вели:
Слушај.
И тука се наоѓа најдлабокото значење на овие композитори. Тие не го поедноставиле музичкиот јазик затоа што немале што да кажат. Го прочистиле за подобро да се чуе она што останува.
Едноставноста како крајна сложеност
Лесно е да се напишат многу ноти. Многу потешко е да се знае која нота не треба да се напише. Во тоа Перт е радикален. Но истиот принцип, во поширока смисла, може да се препознае и кај Рајх и Глас. Нивната музика нè учи дека сложеноста не мора секогаш да биде на површината.
Една капка вода е едноставна. Морето не е. Еден чекор е едноставен. Патувањето не е. Еден удар на срцето е едноставен. Животот не е. Токму од такви мали единици минималистите создадоа огромни музички простори.
Живи класици – но историјата сè уште трае
За Бах, Моцарт, Бетовен, Шопен или Малер зборуваме како за великани затоа што историјата одамна ја извршила својата селекција. Со современите композитори е потешко. Историјата сè уште трае. Некои од нив сè уште создаваат. Нови дела се изведуваат. Старите партитури постојано добиваат нови толкувања.
Кај Перт, Глас, Рајх и Адамс веќе можеме да забележиме нешто што обично го препознаваме кај големите автори: по нив музиката не продолжила сосема исто како пред нив. Перт покажа дека тишината може да биде драматична. Рајх – дека повторувањето може да биде промена. Глас – дека едноставната структура може да стане монументална. Адамс – дека новиот јазик може повторно да ја прифати историјата, театарот и големиот оркестар.
И сите заедно покажаа нешто уште поважно: музичката современост не мора да значи прекин со убавината. Таа може да биде нејзино повторно откривање.
Музиката по сè
Можеби токму така треба да ја разбираме големата современа класична музика – како музика по сè. По тоналитетот и по неговото рушење. По романтизмот и по бунтот против романтизмот. По авангардата. По електрониката. По џезот. По рокот. По филмот. По глобалното мешање на музичките традиции.
Композиторот денес нема едно наследство. Ги има сите. Затоа најтешката задача повеќе не е да најде уште еден нов звук, туку да одговори на многу постаро прашање:
Зошто токму овој звук треба да постои?
Арво Перт понекогаш одговара со една нота. Стив Рајх – со еден пулс што постепено се преобразува. Филип Глас – со фигура што се повторува додека не заборавиме дека ја слушаме истата фигура.
А потоа, во еден миг, сфаќаме: не се променила само музиката. Сме се промениле ние додека сме ја слушале.
Можеби тоа е белегот на големиот композитор во секоја епоха – не само да напише нова музика, туку да нè научи повторно да слушаме.
