Артур Шопенхауер е еден од највлијателните и најпровокативни мислители на XIX век – философ кој човекот не го гледаше како суштество што разумно господари со сопствениот живот, туку како суштество туркано од длабока, слепа и незаситна волја. Неговиот песимизам не е само мрачна слика на светот, туку обид да се открие зошто човекот толку тешко доаѓа до мир и дали постои начин да се излезе од бескрајниот круг на желбата, задоволувањето и новото незадоволство.
Малкумина философи толку упорно гледале во темната страна на човечкото постоење како Артур Шопенхауер. Неговиот свет не е свет на оптимистички напредок, ниту сцена на која разумот постепено ја победува заблудата. Во неговата философија човекот не се движи сигурно кон среќата, туку постојано се обидува да го смири она што не може трајно да се смири – сопствената желба.
Шопенхауер не е само философ на безнадежноста. Зад неговиот прочуен песимизам се крие едно многу подлабоко прашање: може ли човекот да престане да биде роб на она што постојано го посакува?
Во уметноста, музиката, сочувството, самосовладувањето, осаменоста и намалувањето на желбите тој гледа можност барем привремено да се излезе од затворениот круг на стремежот и страдањето. Токму затоа Шопенхауер не му припаѓа само на XIX век. Во време на потрошувачка култура, социјални мрежи, постојано споредување и бескрајно производство на нови потреби, неговото прашање звучи речиси пророчки:
Што ако несреќата не доаѓа само од тоа што немаме доволно, туку и од тоа што никогаш не престануваме да сакаме повеќе?
Волјата – невидливиот двигател на човекот
Во средиштето на Шопенхауеровата философија се наоѓа поимот волја. Неговото најпознато дело, „Светот како волја и претстава“, ја развива идејата дека светот што го доживуваме не е последната стварност. Светот што го гледаме, допираме и мислиме е свет на претстави – свет како што се појавува пред нашата свест. А зад него постои подлабока сила. Тоа е волјата.
Таа волја не е едноставно свесна одлука на човекот. Не станува збор само за „сакам“ во секојдневната смисла. Кај Шопенхауер волјата е основен порив на животот: стремеж кон опстанок, продолжување, освојување, создавање, поседување и самопотврдување.
Таа се манифестира во природата. Во борбата за живот. Во човечката амбиција. Во љубовта. Во сексуалниот нагон. Во желбата за признание. Во зависта. Во потребата да се поседува. Во стравот од загуба.
Човекот мисли дека разумно избира што сака. Шопенхауер би рекол дека многу почесто желбите веќе работат во него пред разумот да успее да ги објасни.
Човекот што никогаш не престанува да сака
Во тоа лежи една од најмрачните, но и највпечатливи идеи на Шопенхауер. Човекот сака нешто затоа што чувствува дека му недостига. Додека не го поседува, страда поради недостатокот. Кога ќе го добие, за кратко чувствува задоволство. Но задоволството не трае долго. Наскоро се појавува друга желба. Потоа трета. И така без крај.
Гладот бара храна. Амбицијата бара успех. Суетата бара признание. Љубовта бара возвратност. Стравот бара сигурност. Богатството бара уште поголемо богатство. Општествениот престиж бара нова потврда.
Човекот затоа ретко се наоѓа во состојба во која може едноставно да каже „Имам доволно“. Тој речиси секогаш живее во следното „уште“. Уште нешто да постигне. Уште нешто да купи. Уште нешто да освои. Уште некого да надмине. Уште една потврда дека вреди.
Така желбата станува мотор на животот, но истовремено и негов извор на немир.
Животот меѓу болката и здодевноста
Една од најпознатите Шопенхауерови согледби е дека човечкиот живот постојано се движи меѓу болката и здодевноста. Кога нешто сакаме, а го немаме – страдаме. Кога конечно ќе го добиеме – задоволството трае кратко. Потоа, ако веќе нема што итно да посакуваме, настапува празнината. Од неа се раѓа здодевноста. И повторно бараме нова цел. Нов предмет. Нова љубов. Нов успех. Ново возбудување.
Животот така наликува на нишало. Од недостаток кон исполнување. Од исполнување кон празнина. Од празнина кон нова желба.
Оваа Шопенхауерова слика можеби никогаш не била толку препознатлива како денес. Современиот човек располага со повеќе производи, информации, развлеченија и можности отколку што луѓето од времето на Шопенхауер можеле да замислат. Но истовремено никогаш не бил изложен на толку силна индустрија за создавање нови желби. Новиот телефон станува стар за една година. Новиот автомобил наскоро добива понов модел. Патувањето треба да биде заменето со следното. Успехот мора да биде поголем. Популарноста мора постојано да се потврдува.
Човекот повеќе не се споредува само со соседот. Се споредува со илјадници туѓи животи што секојдневно ги гледа на екранот. Токму тука Шопенхауер повторно станува современ.
Песимизмот што не е обична безнадежност
Шопенхауер често е нарекуван философ на песимизмот. Тоа е точно, но недоволно. Неговиот песимизам не е едноставно расположение. Не е мрзоволство. Не е обична разочараност од животот. Тоа е философска теза.
Тој смета дека страдањето не е случаен дефект на постоењето, туку произлегува од самата структура на желбата. Да сакаш нешто значи да чувствуваш недостаток. А недостатокот создава немир. Оттука следува неговото основно прашање:
Ако желбата постојано произведува ново незадоволство, како човекот може да се ослободи од нејзината власт?
Одговорот не е во тоа да добие сè. Зашто човекот кој добива сè само создава нови желби. Излезот е во нешто сосема друго: во способноста желбата барем понекогаш да замолкне.
Уметноста како кратко ослободување од волјата
Тука Шопенхауеровата философија открива една од своите најубави страни. Според него, уметноста му овозможува на човекот за миг да излезе од светот на користа и желбата.
Кога вистински гледаме слика, слушаме музика, читаме поезија или созерцуваме некој пејзаж, не прашуваме што ќе добијам од ова, колку вреди, каква корист имам, како ќе ми помогне да бидам поуспешен?
Во вистинското естетско искуство човекот престанува да биде суштество што постојано посакува.Тој само гледа, слуша, чувствува, созерцува. За кратко време волјата се повлекува. И во таа пауза се појавува мир.
Затоа за Шопенхауер уметноста не е украс на животот. Таа е привремено ослободување од него.
Зошто е музиката толку важна?
Меѓу сите уметности, Шопенхауер ѝ дава исклучително место на музиката. Сликарството прикажува нешто. Книжевноста раскажува. Скулптурата создава форма. Според него, музиката продира подлабоко. Таа не мора да претставува конкретен предмет за да нè погоди. Не мора да ни објасни зошто сме тажни. Не мора да опише љубов за да предизвика љубовно чувство. Не мора да раскаже трагедија за да почувствуваме трагичност.
Во музиката Шопенхауер гледа непосреден одраз на самото движење на волјата – напнатост, стремеж, судир, копнеж, разрешување. Затоа музиката понекогаш стигнува таму каде што јазикот престанува.
Сочувството како вистински почеток на моралот
Иако неговата слика на светот е мрачна, етиката на Шопенхауер има длабоко човечко јадро. Во средиштето на моралот тој го поставува сочувството. Ако сите суштества се изложени на страдање, тогаш вистинскиот морален чин започнува кога човекот ќе престане да го гледа само сопствениот интерес. Кога гледаме туѓа болка и таа не ни е рамнодушна, барем за миг ја надминуваме границата меѓу „јас“ и „другиот“. Тука, според Шопенхауер, се раѓа моралноста. Не затоа што законот ни наредува. Не затоа што очекуваме награда. Не затоа што сакаме да изгледаме добри. Затоа што ја чувствуваме болката на другиот како нешто што не ни е сосема туѓо.
Во оваа смисла неговата мисла содржи еден едноставен, но тежок морален повик:
Ако веќе не можеме да го отстраниме сето страдање од светот, барем да не го зголемуваме.
Осаменоста како мерка на внатрешната самостојност
Шопенхауер често пишувал и за осаменоста. Тој бил длабоко сомничав кон масовното мислење, кон површното дружење и кон постојаната потреба човекот да биде признаен од другите. Според него, човек со богат внатрешен свет помалку зависи од непрестајни надворешни дразби. Тоа не значи дека секоја осаменост е добра. Постои осаменост што боли. Но постои и осаменост што ослободува.
Осаменоста му овозможува на човекот да чита, да мисли, да создава, да го слушне сопствениот глас, да открие кој е кога никој не го набљудува. Современиот човек е парадоксален токму на ова место. Никогаш не бил толку поврзан со другите, а истовремено можеби никогаш не бил толку зависен од нивното внимание. Од известувања, од пораки, од одобрување, од реакции, од бројки.
Шопенхауер би го поставил прашањето:
Може ли човекот да биде сам, а да не се почувствува празен?
Љубовта без романтичната завеса
Особено провокативно е Шопенхауеровото толкување на љубовта.
Таму каде што романтичната поезија гледа средба на две души, тој гледа и нешто многу постаро и подлабоко – биолошката волја на животот да продолжи.
Според него, љубовната страст не е секогаш толку лична колку што човекот мисли. Зад неа делува природниот нагон кон продолжување на видот. Тоа е сурово демистифицирање на романтичната љубов.
Истовремено ја потврдува неговата основна филозофска теза:
Човекот мисли дека е апсолутен господар на своите желби, додека во него делуваат сили многу постари од неговата свест.
Може ли човекот да избере што ќе сака? Шопенхауер прави важна разлика меѓу дејствувањето и желбата. Човекот понекогаш може да направи што сака, но многу потешко е произволно да одлучи што ќе сака.
Ние не ги избираме лесно сопствените страсти. Не можеме едноставно да наредиме:
„Од утре ова повеќе нема да ме боли.“ „Од утре нема да бидам љубоморен.“ „Од утре ќе престанам да го посакувам тоа.“ „Од утре нема да се плашам.“
Желбите, стравовите и афектите често му претходат на рационалното објаснување. Разумот потоа ги оправдува, организира или прикрива. Во тоа Шопенхауер навестува нешто што подоцна ќе стане многу значајно за психологијата: свеста не е единствениот господар на човековиот внатрешен свет.
Источната мисла и европскиот песимист
Шопенхауер бил меѓу првите големи западни философи кои сериозно се заинтересирале за индиската философска традиција. Во Упанишадите и во идеи сродни со будистичкото размислување препознавал нешто блиско до сопственото гледиште за желбата и страдањето. Особено го привлекувала мислата дека човекот не се ослободува преку бескрајно исполнување на желбите, туку преку нивно смирување. Тоа било спротивно на голем дел од европскиот дух на XIX век. Европа верувала во напредок. Во индустрија. Во освојување. Во раст. Во ширење.
Шопенхауер прашувал:
А што ако мудроста не е секогаш во повеќето нешта? Што ако е понекогаш во помалку? Не постојано освојување, туку ослободување. Не непрестајно движење, туку тишина.
Философ кој долго чекал признание
Шопенхауер не ја добил веднаш славата што ја очекувал. Неговото најзначајно дело долго време останало во сенка на германскиот идеализам и особено на Хегел, кон кого Шопенхауер негувал силно непријателство. Времето постепено ја променило неговата позиција. Во втората половина на XIX век неговите дела почнале да се читаат сè повеќе.
Подоцна неговото влијание ќе се почувствува кај различни мислители, писатели и уметници – од Фридрих Ниче до Рихард Вагнер, од Томас Ман до психолошките и книжевните струи што ќе ја истражуваат несвесната страна на човекот. Причината за неговото трајно влијание можеби е токму неговата неподготвеност да го идеализира човечкото суштество.
Шопенхауер зборува за зависта, за суетата, за агресијата, за себичноста, за телесноста, за страста, за стравот. Истовремено остава простор за уметноста, сочувството и духовното самоограничување.
Дали е Шопенхауер премногу мрачен? На прв поглед – да. Кај него животот може да изгледа како бескрајна низа на желби и разочарувања. Среќата е кратка. Страдањето е постојано. Човекот е ретко задоволен.
Но ако се чита внимателно, Шопенхауер не ја негира убавината. Напротив. Тој ѝ дава спасоносна вредност. Не ја негира добрината. Ја наоѓа во сочувството. Не ја негира мудроста. Само предупредува дека мудроста не се состои во бескрајно натрупување.
Неговиот песимизам може да се чита и како напад врз човечките илузии. Илузијата дека успехот гарантира мир. Илузијата дека богатството гарантира задоволство. Илузијата дека признавањето од другите гарантира самопочит. Илузијата дека ако ги исполниме сите желби, конечно ќе бидеме среќни.
Шопенхауер вели дека желбата нема природен последен кат. Секогаш може уште.
Шопенхауер во времето на потрошувачката и социјалните мрежи
Веројатно тука неговата филозофија најсилно комуницира со XXI век. Современата економија во голем дел зависи од постојаното создавање нови потреби. На човекот не треба само да му се продаде производ. Треба да му се создаде чувство дека без него нешто му недостига. Рекламата ја активира желбата. Социјалните мрежи ја активираат споредбата. Алгоритмите го продолжуваат вниманието. Туѓите животи стануваат огледала во кои сопствениот живот често изгледа недоволен.
Некој има поголема куќа. Некој патува повеќе. Некој изгледа подобро. Некој е популарен. Некој заработува повеќе. Некој е посакуван. И волјата повторно шепоти: уште.
Затоа Шопенхауер денес може да се чита и како критичар на цивилизацијата на постојаната желба.
Дали вистинската слобода е да имаме сè? Современата идеја за слободата често се поврзува со можноста да избираме меѓу што повеќе нешта. Да патуваме каде сакаме. Да купиме што сакаме. Да станеме што сакаме. Но Шопенхауер би поставил друго прашање:
Што ако повисоката слобода не е само можноста да добиеме што сакаме? Што ако е способноста да не мораме да го сакаме секое нешто што ни се нуди?
Тоа е огромна разлика.
Првиот вид слобода вели: „Можам да имам.“ Вториот вели: „Можам и без тоа.“ Во таа втора реченица можеби се наоѓа нешто од Шопенхауеровата мудрост.
Мудроста на „доволно“
Шопенхауер не нуди лесна утеха. Не ветува дека светот ќе стане праведен. Не верува дека секоја болка мора да има некаква повисока смисла. Не тврди дека технолошкиот или историскиот напредок автоматски ќе го направи човекот подобар. Наместо тоа, бара трезвено соочување со сопствената природа. Да разбереме дека желбата нема крај. Да сфатиме дека успехот не е исто што и мирот. Да видиме дека туѓото страдање не е целосно туѓо. Да умееме да останеме сами. Да читаме без практична корист. Да слушаме музика без цел. Да гледаме убавина без потреба да ја поседуваме. Да ги намалиме барањата што непрестајно му ги поставуваме на светот.
И понекогаш да кажеме:
Доволно е.
Песимистот што го бараше патот кон мирот
Артур Шопенхауер не е философ кој нè учи како да го освоиме светот. Тој прашува зошто толку очајно сакаме да го освоиме. Не нè учи како да имаме повеќе. Нè принудува да размислиме дали можеме да научиме да сакаме помалку. Не ветува трајна среќа, но покажува дека постојат мигови кога желбата се повлекува. Пред уметничко дело. Во музиката. Во природата. Во сочувството. Во тишината. Во осаменоста што не е празнина.
Тогаш човекот за миг престанува да трча по светот. И можеби токму во тие моменти му се приближува на нешто подлабоко од задоволството. На мирот. Во тоа се крие големиот парадокс на Шопенхауер.
Философот кој толку многу пишувал за страдањето, всушност постојано го барал патот надвор од него. Не преку уште една победа. Не преку уште едно поседување. Не преку уште една желба, туку преку мигот кога човекот ќе може да застане и, без чувство дека нешто губи, да си каже:
Доволно е.
