fbpx Прескокни до главната содржина Opens in a new tab

Артур Рембо – поетот кој ја напушти поезијата

На дваесет години Артур Рембо веќе имаше зад себе дело што ќе ја промени европската поезија. Потоа направи нешто речиси незамисливо - престана да пишува и замина. Поетот исчезна од книжевноста, но неговата поезија никогаш не исчезна од неа.

Во книжевноста има автори чие дело се гради половина век, низ десетици книги, промени на стилот и долги периоди на созревање. Артур Рембо го направи речиси спротивното. Најзначајниот дел од својата поезија го напиша додека сè уште беше речиси момче, а потоа, на возраст кога многу писатели дури почнуваат да го бараат сопствениот глас, тој практично престана да пишува.

Во тоа кратко време успеа да стане една од фигурите кои ја сменија претставата за тоа што може да биде поезијата. Неговиот јазик, визии, судири со граѓанскиот морал и идејата дека поетот мора да го наруши вообичаениот начин на гледање ќе остават длабока трага во симболизмот, а подоцна и во надреализмот и модерната европска поезија. Poetry Foundation го определува како една од клучните фигури на француската поезија од втората половина на XIX век, со влијание што далеку го надживеало неговото кратко творечко време.

Рембо е интересен токму затоа што неговата приказна не е само приказна за еден голем поет. Таа е приказна за човек кој се обидел да ја доведе уметноста до крајност – а потоа се свртел и заминал од неа.

Момчето од Шарлевил што не сакаше да остане таму

Жан Никола Артур Рембо е роден на 20. октомври 1854. година во Шарлевил, во североисточна Франција. Неговиот татко бил воен офицер и голем дел од детството на Рембо го минал отсутен од семејството. Мајката Витали Куиф била строга и религиозна жена, а судирот меѓу нејзиниот систем на вредности и темпераментот на нејзиниот син ќе остане една од линиите што може да се препознаат и во неговите рани текстови.

Рембо бил исклучително способен ученик. Пишувал на латински, рано ја совладал поетската техника и имал сè што било потребно за еден млад човек да стане примерен производ на тогашното образование. Само што токму таков живот не го интересирал.

Провинциската средина му станувала тесна. Неколкупати бегал од дома, патувал кон Париз и низ Франција и Белгија, често без пари и без сигурна цел. Француско-пруската војна, политичките потреси и Париската комуна се дел од историскиот простор во кој се формира неговата младост.

Неговото најзначајно бегство нема да биде од еден град во друг. Ќе биде бегство од веќе познатиот јазик.

Поетот како „видовит“

Во 1871. година, во писмата до Жорж Изамбар и Пол Демени, Рембо ја формулира идејата што подоцна ќе стане речиси неразделна од неговото име: поетот мора да стане „видовит“. Не станува збор само за човек кој гледа повеќе од другите, туку за автор кој намерно ги нарушува навиките на сопствената перцепција за да дојде до нови облици на искуство и нов јазик.

Од тој круг потекнува и неговата прочуена формула „Јас е некој друг“ – мисла која лесно може да се сведе на ефектен цитат, а всушност отвора многу подлабоко прашање. Што ако човекот кој зборува во песната не е стабилно, сигурно „јас“? Што ако поезијата не служи само да го изрази веќе познатиот човек, туку да открие нешто во него што дотогаш не можел ни да го именува?

Токму овде Рембо се оддалечува од поезијата како украсен говор. Јазикот за него не е само средство со кое стварноста се опишува. Тој може да ја размести, да ја наруши нејзината логика и да создаде врски меѓу звуците, боите, телото, природата, желбата и стравот.

Тоа е една од причините поради кои денес Рембо природно се чита покрај Шарл Бодлер и пресвртот што „Цвеќиња на злото“ го донесе во европската книжевност. Двајцата се различни по темперамент и поетика, но кај обајцата јазикот престанува да биде мирно огледало на светот.

Прочитај и за ... >>  Творечкиот континуитет и доследноста - како се гради вистински авторски опус

„Пијаниот брод“ и слободата што нема пристаниште

„Пијаниот брод“ е меѓу песните поради кои Рембо станал една од иконите на модерната поезија. Бродот што се ослободува од оние кои го управуваат и се препушта на водата минува низ блескави, фантастични и понекогаш заканувачки визии. Тој плови затоа што повеќе нема кој да му го одреди правецот. Во таа слика лесно се препознава нешто суштинско за самиот Рембо: копнеж по апсолутна слобода и истовремено сознание дека слободата без граници може да стане и исцрпувачка. Морето е простор на ослободување, ама и простор во кој секоја сигурна точка исчезнува.

Рембо постепено ги напушта сигурностите и на традиционалниот стих. Формата станува поотворена, сликите понеочекувани, а во прозните песни јазикот понекогаш функционира како сон чија смисла не се отвора со едно читање. Француската национална библиотека денес ги чува и дигитализира ракописите и изданијата поврзани со неговото дело, меѓу нив и материјали за „Илуминации“ и „Една сезона во пеколот“, достапни преку колекциите на Bibliothèque nationale de France.

Рембо и Верлен – книжевност, страст и самоуништување

Во 1871. година Рембо му испраќа свои песни на Пол Верлен, веќе познат поет во Париз. Верлен го препознава неговиот исклучителен талент и го повикува да дојде во француската престолнина. Следува една од најпознатите и најтешките врски во книжевната историја. Односот меѓу двајцата бил љубовен, творечки и деструктивен. Патувале низ Франција, Белгија и Англија, живееле нестабилно, се разделувале и повторно се среќавале.

Во јули 1873. година во Брисел кризата кулминирала кога Верлен пукал во Рембо со револвер и го ранил во раката. Верлен бил осуден на затвор. Два месеца подоцна 19-годишниот Рембо го објавил „Една сезона во пеколот“ – единственото негово дело објавено како книга по негова иницијатива додека бил жив. Библиографските записи на Француската национална библиотека ја бележат книгата како пресврт во неговото кратко творештво.

„Една сезона во пеколот“ не е едноставна автобиографска исповед. Во неа има духовна криза, гордост, самообвинување, иронија, очај, бунт против религиозните и општествените вредности и сомнеж во сопствената поетска авантура. Рембо како да се расправа со човекот кој самиот се обидел да стане.

Кога поетот замолкнува

Она што потоа се случува е речиси без преседан во книжевната историја.

Рембо престанува да ја гради својата книжевна кариера. Дел од текстовите кои ќе бидат објавени подоцна во „Илуминации“ веројатно се создадени во 1874. и можеби 1875. година, па затоа не треба неговото замолчување да се врзува механички само за „Една сезона во пеколот“. Сепак, до својата 21 година неговото активно поетско творештво практично завршува.

Тој патува. Престојува во Германија, Италија, Холандија и на други места, се приклучува на холандската колонијална војска и дезертира на Јава, работи на Кипар, а подоцна заминува кон Аден и Харар, на просторот на денешен Јемен и Етиопија. Таму се занимава со трговија и деловни потфати.

Во неговата африканска кореспонденција речиси го нема оној млад човек опседнат со создавање нов поетски јазик. Има сметки, трговија, планови, патувања и практични проблеми. Оттука произлегува и прочуената книжевна тема за „молкот на Рембо“. Токму таа тишина ја прави неговата биографија толку необична. Авторите најчесто не заминуваат доброволно од сопствената легенда. Рембо, колку што можеме да видиме од неговиот подоцнежен живот, не се обидувал да го одржува ликот на проколнатиот млад поет. Другите ќе го направат тоа наместо него.

Поет кој не го дочека сопствениот мит

Додека Рембо живеел далеку од европските книжевни кругови, неговото име станувало сè попознато. Верлен го вклучил меѓу „проколнатите поети“, а „Илуминации“ биле објавени во 1886. година. Подоцна симболистите, а особено надреалистите во него ќе препознаат претходник на идејата дека поезијата може да го отвори патот кон несвесното, ирационалното и неочекуваните врски меѓу стварите. Bibliothèque nationale de France го вбројува Рембо меѓу визионерските претходници врз чија трага подоцна се развивал надреализмот.

Прочитај и за ... >>  МОЛКНАТИ ДИЈАЛОЗИ, ескизи/раскази

Неговиот пат може да се постави и во пошироката приказна за прашањето всушност што е поезијата. Кај Рембо таа не е само книжевен жанр. Таа е експеримент со свеста, со личноста и со границите на она што јазикот може да го издржи.

Во 1891. година, откако здравствената состојба нагло му се влошила Рембо се вратил во Франција. Во болница во Марсеј му била ампутирана десната нога. Починал таму на 10. ноември 1891. година, на 37-годишна возраст.

Зошто Рембо сè уште нè вознемирува

Вообичаено е да се каже дека некој голем автор го посветил животот на литературата. За Рембо тоа не може да се каже. Тој ѝ посветил само неколку години – и токму тие биле доволни за неговото име да остане трајно во книжевната историја. Нема „доцен Рембо“, нема стар поет кој од дистанца ги преиспитува младешките заблуди, нема долга низа книги преку кои можеме да следиме како се менувал неговиот однос кон светот. Постои еден мошне млад човек кој го турнал јазикот кон границите што ги гледал пред себе, а потоа целосно ја напуштил таа територија. Можеби токму затоа Рембо толку лесно станал мит. Неговата приказна останала незавршена онаму каде што од еден писател обично очекуваме продолжение.

Неговата вистинска важност не е во романтичната слика за момчето-бунтовник, ниту во скандалите, бегствата и врската со Верлен. Таа е во радикалната претпоставка дека поезијата не мора да го потврдува светот што веќе го знаеме. Таа може да го наруши, да го направи туѓ, повторно да го состави и да нè натера да видиме нешто што претходно немало име.

Рембо престана да пишува. Неговиот јазик, парадоксално, продолжи да патува без него.

ЗАСПАНИОТ ВО ДОЛИНАТА

Тоа е зелен вдлабнат крај, каде река пее,
а по тревата безумно сребрени партали реди;
сонцето од гордите планини се смее –
мала долина во светлина што пени и блеска.

Млад војник, со отворена уста, со откриена глава,
со тил потопен во свежата сина крес-салата,
спие; испружен е во тревата под небото,
блед во зелената постела врз која светлината паѓа.

Со нозете меѓу гладиолите спие. Се смешка
како болно дете што во сон би се насмевнало.
Природо, стопли го и нишај го – студено му е.

Мирисите веќе не му ги раздвижуваат ноздрите;
спие во сонцето, со раката врз мирните гради.
На десната страна има две црвени дупки.

Извори користени при подготовката

Poetry Foundation – Arthur Rimbaud – биографски податоци, творечки период, односот со Пол Верлен, поетиката на „видовитоста“, подоцнежните патувања и книжевното влијание.
Bibliothèque nationale de France – Arthur Rimbaud – ракописи, дела и библиографски материјали поврзани со Рембо.
Catalogue général de la BnF – „Une saison en enfer“ – библиографска проверка за „Една сезона во пеколот“ и изданието од 1873 година.
BnF Passerelles – „Une saison en enfer d’Arthur Rimbaud“ – контекст за раното творештво и неговото напуштање на поезијата.
Gallica/BnF – Les poètes maudits – Рембо во контекст на „проколнатите поети“ и рецепцијата на неговото дело.
Bibliothèque nationale de France – Artistes et écrivains surréalistes – влијанието на Рембо врз надреалистичката традиција.

За авторот: Љупчо Димитровски

Долгогодишен радио и ТВ новинар, писател и медиумски уредник со повеќе од 40 години искуство во електронските медиуми. Автор е на над 150 книги и основач на порталот Panoptikum.mk, како продолжение на култната емисија „Паноптикум“, со силен фокус на комуникација и новинарство.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.