Има нешто привидно достоинствено во реченицата: „Не ме интересира политика“. Таа звучи како одбивање да се учествува во дневната врева, во партиските пресметки, во навредите, пропагандата и бескрајното производство на непријатели. Кај интелектуалецот таа реченица може да звучи уште попривлечно – како доказ дека човекот стои над таборите, дека му припаѓа на знаењето, а не на партијата, на мислата, а не на митингот.
Проблемот почнува кога аполитичноста престанува да значи независност од партиите, а почнува да значи независност од сопствената совест.
Такви интелектуалци денес има сè повеќе и во светот и кај нас. Луѓе со титули, книги, научни трудови, катедри, јавен углед и културен капитал, кои имаат став за античката философија, за постмодернизмот, за вештачката интелигенција или за состојбата на цивилизацијата, но чудесно остануваат без збор кога пред нив се случува нешто што бара јасен морален суд. Не затоа што ништо не знаат. Токму спротивното – често знаат повеќе од другите. Молчат затоа што зборот може да ги чини.
Интелектуалец не е исто што и образован човек
Образованието само по себе не создава интелектуалец. Универзитетската диплома потврдува стручност во одредена област. Титулата може да потврди научна кариера. Книгите можат да покажат ерудиција. Но, интелектуалецот во класичната смисла на зборот започнува таму каде што знаењето станува јавна одговорност.
Едвард Саид во своите предавања собрани во „Representations of the Intellectual“ го поставува токму тоа прашање: дали интелектуалецот треба да биде слуга на интересите или човек способен да ѝ ја кажува вистината на моќта. Кај него интелектуалецот не е украс на општеството, ниту стручен коментатор кој внимателно ги одбира темите за кои нема да се замери. Тој е фигура што мора да ја задржи способноста за дистанца токму за да може да зборува кога другите имаат причина да молчат.
Тука се крие суштинската разлика. Да не ѝ припаѓаш на партија е независност. Да не сакаш да мислиш за јавните последици од неправдата е нешто друго.
Аполитичноста понекогаш е само друго име за самозаштита
Причините за молчење не се секогаш кукавички и не треба лесно да се пресудува. Јавниот простор стана суров. Еден став може да донесе навреди, етикети, губење работа, професионална изолација, медиумско черечење или партиско сместување во туѓ табор. Во поларизирани општества речиси секоја реченица веднаш добива политичка адреса: ако критикуваш едни, автоматски си со другите.
Токму поради тоа многумина избираат тишина. Таа е безбедна. Не остава трага. Не создава непријатели. Не затвора врати.
Но овде мора да се направи непријатната разлика меѓу човекот кој нема обврска постојано да се изјаснува и јавниот интелектуалец кој со години ужива општествен авторитет токму затоа што се претставува како човек на мислата. Од вториот не се бара да коментира сè. Се бара нешто многу поскромно – да не исчезне секогаш кога мислењето станува ризично.
Во тој поглед аполитичноста често е совршена формула за живот без конфликт: да се зборува за принципи кога тие се апстрактни, а да се молчи кога треба да се применат врз конкретни луѓе, институции и интереси.
Кога неутралноста му служи на посилниот
Постои стара заблуда дека молчењето е неутрално. Не е секогаш така. Во одредени ситуации молчењето само ја остава постојната распределба на моќта недопрена.
Ако е некој изложен на неправда, а човек со јавен авторитет одлучи дека „не сака да се меша“, неправдата не исчезнува. Ако институција лаже, а оние што можат стручно да ја разобличат лагата изберат тишина, лагата не станува помалку влијателна. Ако пропагандата го стеснува просторот за разумна расправа, интелектуалецот што одбива да се вмеша можеби го зачувува сопствениот мир, но јавниот простор го губи неговиот глас.
Затоа и Повелбата на PEN International ја поврзува слободата на литературата и мислата со обврската да се спротивставува на задушувањето на слободното изразување и со потребата од слободна критика на владите, институциите и администрациите. Таквата идеја не бара писателот или професорот да стане партиски активист. Таа само признава нешто што лесно го забораваме: културниот и интелектуалниот авторитет не постои во вакуум.
Кој има јавен глас, има и можност неговото отсуство да стане јавна порака.
Од предавството на интелектуалците до нивното исчезнување
Уште во 1927. година францускиот мислител Жилиен Бенда ја отвори темата за „предавството на интелектуалците“. Неговата критика била насочена кон интелектуалците кои се откажувале од универзалните вредности и се ставале во служба на националистички, политички и други страсти. Денес неговата теза повторно се чита и преиспитува, дури и во поновата академска литература за улогата на интелектуалецот во демократијата.
Нашево време носи уште една варијанта на истата опасност. Интелектуалецот не мора повеќе отворено да стане идеолог на некоја власт за да ја напушти својата улога. Доволно е да стане невидлив. Да говори само за теми што не чинат ништо. Да биде смел само ретроспективно, кога ги осудува одамна поразените неправди. Да покажува морална храброст кон историски режими против кои денес нема никаква цена да се заземе став, а да биде бескрајно внимателен кон неправдите што му се случуваат пред очи.
Тоа е една од најлесните форми на интелектуална чесност: храброст кон минатото.
Кај нас тишината има и своја мала економија
Во Македонија проблемот добива дополнителна тежина затоа што јавниот простор е мал. Луѓето се познаваат, институциите се поврзани, професионалните кругови се тесни, а политичките промени често директно влијаат врз кариери, управни позиции, комисии, проекти, грантови, институционална видливост и медиумски пристап. Во таква средина јавниот став не е само идеја. Тој може да стане професионален ризик.
Оттаму и нашата необична култура на внимателни интелектуалци: гласни за далечни теми, претпазливи за блиските; принципиелни кога зборуваат општо, многу понијансирани кога принципот треба да допре до конкретен центар на моќ. Тоа не значи дека секој молк е договор со власта или со некој интерес. Таквото обвинение би било лесно и неправедно. Но кога молчењето станува траен образец, прашањето веќе не е што мисли интелектуалецот. Прашањето е од што ја штити својата мисла.
Неодамнешните расправи и кај нас повторно ја отворија токму темата за молкот на писателите и интелектуалците пред големите општествени и морални прашања. Тоа покажува дека проблемот не е академски – постои јасно очекување јавните културни и интелектуални фигури да имаат барем способност да формулираат став кога општеството се соочува со сериозни дилеми.
Интелектуалецот не мора да биде активист
Сепак, постои и друга опасност: од секој интелектуалец да очекуваме политичко декларирање за секоја тема. Тоа би било подеднакво погрешно.
Интелектуалецот не мора да протестира секоја недела, да потпишува секоја петиција или да се појавува во секоја телевизиска дебата. Науката бара време, тишина и сомнеж. Добрата мисла понекогаш бара воздржаност токму тогаш кога јавноста бара брз суд. Има вредност и во човекот што вели: „Не знам доволно за ова прашање“. Но постои огромна разлика меѓу интелектуална воздржаност и систематска морална отсутност. Првата доаѓа од почит кон вистината. Втората од желбата ништо да не се изгуби.
Вацлав Хавел во „Моќта на немоќните“ ја гради својата мисла околу личната одговорност и одбивањето човекот да живее во лага. Подоцнежните толкувања на неговото дело токму таа одговорност ја препознаваат како средишна точка на неговата политичка и морална мисла.
Интелектуалецот не мора да ја предводи толпата. Понекогаш е доволно само да одбие да ја повторува удобната невистина.
На општеството не му требаат повеќе „наши“ интелектуалци
Најголемата грешка би била од ова да извлечеме заклучок дека ни требаат повеќе партиски интелектуалци. Токму обратно. Ни требаат помалку интелектуалци кои секогаш однапред знаеме кого ќе поддржат. Помалку професори што ја менуваат строгоста на критериумите според тоа кој е на власт. Помалку јавни личности што една неправда ја прогласуваат за историски скандал, а истата неправда ја нарекуваат „комплексно прашање“ кога ја прави нивниот табор.
Интелектуалната независност не значи да немаш политички став. Значи твојот став да не биде сопственост на политичка лојалност. Вистински независниот интелектуалец е непријатен и за едните и за другите, понекогаш и за сопствените пријатели. Не затоа што ужива да биде против сите, туку затоа што критериумот мора да остане ист и кога е удобно и кога не е.
Токму тука се решава и прашањето на аполитичноста. Никој нема должност да стане политичар. Но човек кој доброволно прифатил јавен интелектуален авторитет тешко може бескрајно да се повикува на неутралност секогаш кога вистината станува непрактична.
Општеството може да преживее недостиг од уште еден коментатор. Многу потешко го преживува исчезнувањето на луѓето што знаат, разбираат и умеат да зборуваат – но одлучиле дека најразумно е никому да не му се замерат.
Тогаш не остануваме без интелектуалци. Остануваме со интелектуалци без јавна функција. А тоа е можеби најтивката форма на нивното исчезнување.
